مشکوة

مشکوة

مباهله؛ آیین ترک مجادله‏‌های خصومت‌زا

نوع مقاله : علمی _ ترویجی

نویسنده
محسن رجبی قدسی
استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد مقدس.
10.22034/mishkat.2026.539823.2624
چکیده
بنابر مشهور گروهی از نصارای نَجران از جنوب عربستان در سال نهم یا دهم هجری وارد مدینه شدند، ولی قراین نشان می‏‌دهد ورود آن‌ها پیش از سال ششم بوده است. آنان نظر رسول خدا(ص) را دربارۀ عیسی(ع) جویا شدند، اما پس از شنیدن سخن خدا مبنی بر همانندی خلقت عیسی(ع) با آفرینش آدم ابوالبشر، بر عقیدۀ نادرست خود که عیسی(ع) خدا یا پسر خداست، اصرار ورزیدند و به مجادله‌‏ا‌‌ی درازدامن با پیامبر اکرم(ص) روی آوردند. خداوند برای پایان‏دادن به محاجّۀ آنان، مباهله را به پیامبر تعلیم داد که در واحد موضوعی ششم سورۀ آل‏ عمران آیات 55 تا 63 گزارش شده است. مهم‏ترین پیام آیۀ مباهله افزون بر تبیین جایگاه اهل بیت(ع)، که پژوهش حاضر به روش توصیفی _ تحلیلی به آن دست یافته، از این قرار است که مباهله راه‏ حلّی حکیمانه برای ترک مجادلات و مباحثی است که یکی از دو طرف به حقانیت بینش و منش خود ایمان و علم دارد، ولی طرف مقابل به‌رغم عرضه ‏شدن علم و روشن ‏شدن حقیقت برای او، بر عقیدۀ مشهور ولی نادرست خود اصرار می‏‌‍ورزد و درپی فرصت‏‌سوزی و اشکال‏‌تراشیِ بدون مبنا از نظریۀ مقابل و بهانه‏‌جویی برای نپذیرفتن حقیقت است. از همین رو، بلافاصله در آغاز واحد موضوعی هفتم سورۀ آل‏ عمران (آیات 64 تا 71)، خداوند از همۀ پیروان ادیان الهی می‏‌خواهد که صحنۀ مجادلات بی‌حاصل را که به فساد و برتری‏‌جویی‏‌های واهی و مستکبرانه می‏‌انجامد، به فضای همیاری و هم‌گرایی بر مبنای مشترکات برای به‌‏زیستن و بندگی درست خدا، و حلّ و فصل مشکلات جهانی و منطقه‏‌ای تغییر دهند.
کلیدواژه‌ها
اسلام و مسیحیت
مجادلات کلامی
همزیستی پیروان ادیان
تفرقه و اختلاف
تناسب آیات
موضوعات

عنوان مقاله English

Mubāhala: A Ritual for Terminating Hostile Polemics

نویسنده English

Mohsen Rajabi Qodsi
Assistant Professor, University of Qur’anic Studies and Sciences
چکیده English

According to the prevalent view, a delegation of Christians from Najrān in southern Arabia arrived in Medina in the ninth or tenth year after the Hijra; however, the available evidence suggests that their coming predates the sixth year. They inquired about the Prophet’s view regarding Jesus. After hearing God’s statement likening the creation of Jesus to that of Adam, the progenitor of humankind, they nonetheless persisted in their erroneous belief that Jesus is God or the son of God and engaged in prolonged disputation with the Prophet. In order to bring an end to their polemical argumentation, God instructed the Prophet in the practice of mubāhala (mutual cursing), which is reported in verses 55–63 of Āl ʿImrān Surah, constituting its sixth thematic unit. In addition to elucidating the status of the Prophet’s Household—a point to which this study, using a descriptive-analytical method, has arrived—the central message of the mubāhala verse is that mubāhala functions as a wise solution for terminating contentious debates in which one party possesses faith and knowledge in the truth of its vision and conduct, whereas the other, despite the presentation of evidence and the clarification of reality, stubbornly clings to a popular yet false belief. Such a party seeks only to waste time, raise baseless objections to the opposing position, and devise pretexts for refusing to accept the truth. For this reason, immediately at the beginning of the seventh thematic unit of Āl ʿImrān Surah (verses 64–71), God calls upon all adherents of revealed religions to transform the scene of fruitless polemics—leading to corruption and hollow, arrogant claims to superiority—into a space of cooperation and convergence grounded in shared principles. This transformation aims at better living, proper worship of God, and the resolution of global and regional problems.

کلیدواژه‌ها English

Islam and Christianity
theological disputations
interreligious coexistence
discord and division
thematic coherence of verses
قرآن کریم، ترجمۀ عبدالمحمد آیتى، سروش‏، تهران، 1374ش‏.
1.  آجُرِّی بغدادی، ابوبکر محمد بن حسین، الشریعة، تحقیق عبدالله بن عمر الدمیجی، دار الوطن، ریاض، ١٤٢٠ق.
2.  ارزانی، حبیب رضا و حامد اهتمام، «الگوی ارتباطات میان فرهنگی مسلمانان با مسیحیان در قرآن کریم»، الهیات تطبیقی، شمارۀ 14، 1394ش.
3.  ابن بابویه، محمد بن على، اعتقادات الإمامیة، کنگره شیخ مفید، قم، 1414ق.‏
4.  ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال، منشورات الرضى، قم، 1368 ش.
5.  ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، تحقیق علی‏اکبر غفاری، جامعۀ مدرّسین، قم، 1362ش.
6.  ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه‏، تحقیق علی‏اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامى،‏ قم، 1413 ق‏.
7.  ابن سعد، محمد، الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، دار الکتب العلمیه، بیروت، ١٤١٠ق.
8.  ابن شبّه، عمر، تاریخ المدینة المنوّره، تحقیق فهیم محمد شلتوت، جدّه، ١٣٩٩ق.
9.  ابن عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، الدار التونسیة للنشر، تونس، ١٩٨٤م.
10. ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، دار الفکر، بیروت، ١٣٩٩ق.
11. ابن قتیبه دینوری، عبد الله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، دار و مکتبة الهلال‌، بیروت، 1411ق.
12. ابن منذر نیسابوری، ابوبکر محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن، تحقیق سعد بن محمد السعد، دار المآثر، مدینه منوره، ١٤٢٣ق.
13. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا، ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی و أولاده، مصر، ١٣٧٥ق.
14. ابوزهره، محمد، خاتم پیامبران، ترجمۀ حسین صابری، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، 1393ش.
15. ابوعبید، قاسم بن سلّام، فضائل القرآن، تحقیق مروان العطیّه، محسن خرابه و وفاء تقى الدین، دار ابن کثیر، دمشق _ بیروت، 1415ق.
16. ابوعبیده، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، تحقیق محمد فؤاد سزگین، مکتبة الخانجی، قاهره، 1381ق.
17. برخورداری، فاطمه و مهدی صلاح، «بررسی رابطۀ مسیحیان یمن با دولت مدینة النبیّ»، پژوهشنامۀ تاریخ، شمارۀ 32، 1392ش.
18. بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، دار الکتب العلمیة و دار الریان للتراث، ١٤٠٨ق.
19. تسترى، سهل بن عبدالله‏، تفسیر، تحقیق عیون سود و محمد باسل‏، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1423ق.‏
20. ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد، الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، تحقیق علی‌محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
21. ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، تحقیق ابومحمد بن عاشور، مراجعة و تدقیق: نظیر الساعدی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.
22. جصّاص، احمد بن علی، أحکام القرآن، تحقیق عبدالسلام محمدعلی شاهین، دار الکتب العلمیه، بیروت، ١٤١٥ق.
23. جوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصحاح: تاج اللغة وصحاح العربیة، تصحیح احمد عبد الغفور عطار، دار العلم للملایین، بیروت، 1407ق.
24. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فى غریب القرآن، تحقیق محمد سید گیلانى، دار المعرفه، بیروت، 1412ق.
25. سیّد بن طاووس، على بن موسى، ‏الإقبال بالأعمال الحسنة، تصحیح جواد قیومى اصفهانى، دفتر تبلیغات اسلامى‏، قم، 1376 ش.‏
26. طباطبایی، سیّد محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیۀ قم‏، 1417ق‏.
27. طبرى، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک و صلة تاریخ الطبرى، عریب بن سعد القرطبى، دار التراث، بیروت، 1387ق.
28. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق محمود محمد شاکر، دار التربیة و التراث، مکّه، بی‌تا.
29. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1421ق.
30. قمی، على بن ابراهیم، تفسیر، تحقیق طیب موسوى جزایرى، دار الکتاب، قم، 1363ش.‏
31. کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر‏، تحقیق محمدکاظم محمودى‏، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏، تهران، 1410 ق.‏
32. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق على‌اکبر غفارى، دار الکتب الإسلامیه، تهران، 1407ق‏.
33. لسانی فشارکی، محمدعلی، »قصۀ عیسی مسیح»، کانون زبان قرآن، 1393، https://quranlsn.ir/works.
34. لسانی فشارکی، محمدعلی، «تفسیر سورۀ معارج»، کانون زبان قرآن، 1398، https://quranlsn.ir/works.
35. لسانی فشارکی، محمدعلی و مرادی زنجانی، حسین، سوره‏شناسی (روش تحقیق ساختاری در قرآن کریم)، نصایح، قم، 1394 ش.
36. ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة (تفسیر)، تحقیق مجدی باسلوم، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1426 ق.
37. مصطفوى، حسن، التحقیق فى کلمات القرآن الکریم، مرکز نشر کتاب، تهران، 1395ق.
38. المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته، زیر نظر محمد واعظ‏زاده خراسانی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، ۱۳۸۸ش.
39. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، کنگره شیخ مفید، قم، 1413 ق.‏
40. مقاتل بن سلیمان، تفسیر، تحقیق عبد الله محمود شحاته‏، دار إحیاء التراث‏، بیروت، 1423 ق‏.
41. نسفى، عبدالله بن احمد، [تفسیر] مدارک التنزیل و حقایق التاویل‏، دار النفائس‏، بیروت، 1416ق‏.
42. یزیدى، عبدالله بن یحیى، ‌غریب القرآن و تفسیره‌، تحقیق محمد سلیم‌الحاج، عالم الکتب‌، بیروت، 1405ق‌.
43. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، بیروت، بی‌تا