مشکوة

مشکوة

بررسی شیوه بهره‌گیری صائب تبریزی از آموزه‌های قرآن و حدیث در پردازش موتیف «دنیا» در غزلیات

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه اراک.
چکیده
صائب تبریزی، از غزل‌سرایان شاخص سبک هندی در قرن یازدهم هجری، شاعری دین‌مدار است که در کنار نوگرایی زبانی و تصویری، تأثیرپذیری عمیقی از تعالیم قرآن و روایات اسلامی داشته است. پژوهش حاضر با تمرکز بر موتیف «دنیا» در غزلیات او، به این پرسش می‌پردازد که موتیف «دنیا» در غزلیات صائب بر اساس کدام آموزه‌های دینی و در قالب چه تصاویری نمود یافته است؟ این بررسی با روش توصیفی_تحلیلی و در چهارچوب تحلیل محتوا انجام شده است. دستاورد پژوهش نشان می‌دهد که موتیف «دنیا» در شعر صائب بر اساس سه نگرش مهمّ قرآنی و روایی بازنمایی شده است: «نگرش منفی» (با فراوانی بالا) که دنیا را فریبنده و ناپایدار می‌داند و از تصویرهایی چون «سراب»، «مار»، «دام» و «سایه» برای القای آن بهره می‌گیرد؛ «نگرش بینابین» که دنیا را گذرگاه عبرت، ساحت آزمون و محلی برای تعالی معنوی می‌داند و با مفاهیمی چون «بصیرت»، «تأمل»، «قناعت» و تصاویر «راه» و «سفر» همراه شده است و «نگرش مثبت» که با واژگانی چون «توشه»، «زاد» و «همت»، دنیا را فرصتی برای بندگی آگاهانه و توشه‌اندوزی برای آخرت تلقی می‌کند. در مجموع می‌توان به این نکته اذعان کرد که صائب با تلفیق عناصر بلاغی سبک هندی و جهان‌بینی دینی، موتیف دنیا را در غزلیات خود هم‌راستا با آموزه‌های قرآنی و روایی بازنمایی کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining Ṣāʾeb Tabrīzī’s Use of Qurʾan and Tradition Teachings in Shaping the Motif of “Dunyā” in His Sonnets

نویسنده English

Tahereh Mirhashemi
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Arak University
چکیده English

Ṣāʾeb Tabrīzī, one of the foremost sonnet poets of the Indian style in the eleventh century AH, is a religiously oriented poet who, alongside his linguistic and imagistic innovation, was deeply influenced by the teachings of the Qurʾan and Islamic traditions. Focusing on the motif of dunyā (the temporal world) in his sonnets, the present study addresses the following question: On the basis of which religious teachings, and through what types of imagery, is the motif of dunyā articulated in Ṣāʾeb’s sonnet poetry? Conducted with a descriptive‑analytical approach within the framework of content analysis, the study demonstrates that the motif of dunyā in Ṣāʾeb’s poetry is represented in accordance with three major Qurʾan and tradition perspectives: A predominantly negative perspective, which views the world as deceptive and transient and conveys this through images such as mirage, snake, snare, and shadow; an intermediate perspective, which regards the world as a passage for taking heed, a sphere of testing, and a locus of spiritual elevation, associated with concepts such as insight, reflection, and contentment, and with images of road and journey; and a positive perspective, which, through terms like provision, supplies, and resolve, presents the world as an opportunity for conscious servitude and for amassing provision for the Hereafter. Taken together, the findings indicate that Ṣāʾeb, by integrating the rhetorical devices characteristic of the Indian style with a religious worldview, represents the motif of dunyā in his sonnets in a manner that is fundamentally aligned with Qurʾan and trdition teachings.

کلیدواژه‌ها English

Ṣāʾeb Tabrīzī
Indian style
motif of dunyā
Qurʾan and tradition teachings
1. قرآن مجید، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، تهران، 1418ق.
2. نهج‌البلاغه، سید رضى، هجرت، قم، 1414 ق.
3. نهج‌البلاغه، ترجمۀ سید جعفر شهیدى، شرکت انتشارات علمى و فرهنگى، تهران، چاپ چهاردهم، 1378ش.
4. نهج‌الفصاحه، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، دنیاى دانش، تهران، چاپ چهارم، 1382ش.
5.  پارسانسب، محمد، «بن‌مایه: تعاریف، گونه‌ها، کارکردها و...»، نقد ادبی، شمارۀ 2(5)، 1388ش، ص 7-40.
6. پاشایی فخری، کامران و ندا یانس، «واکاوی مفهوم احسان در دیوان صائب تبریزی»، مطالعات ادبی متون اسلامی، سال پنجم، شمارۀ 3، (پیاپی ۱۹)، 1399ش، ص ۱۱۹- ۱۳۴.
7.  پورتر ابوت، اچ، سواد روایت، ترجمۀ رؤیا پورآذر و نیما م. اشرفی، اطراف، تهران، 1397ش.
8.  تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1366ش.
9.  جمالی هنجنی، ریحانه، «سفر»، تارنمای مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، https://cgie.org.ir/fa/article/257653/سفر، 1399ش.
10.        حافظ، شمس الدین محمد، دیوان، به سعی سایه، کارنامه، تهران، چاپ سیزدهم، 1387ش.
11.        حرّانى، ابن شعبه، تحف العقول عن آل‌الرسول؟ص؟، جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیه، قم، چاپ دوم، 1404ق.
12.        حرّانى، ابن شعبه، تحف العقول عن آل‌الرسول؟ص؟، ترجمۀ بهراد جعفری، اسلامیه، تهران، 1380ش.
13.        حسن‌پور آلاشتی، حسین، طرز تازه: سبک‌شناسی غزل سبک هندی، سخن، تهران، 1384ش.
14.        حکیمى، محمدرضا و محمد و على، الحیاة، ترجمۀ احمد آرام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1380ش.
15.        خاکپور، محمد، «نگاه انتقادی و تحلیلی به جایگاه معنایی و ساختاری چند موتیو در شعر صائب»، زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز)، شمارۀ 66(228)، 1392ش، ص 33-60.
16.        خوانسارى، آقا جمال‌الدین، شرح آقا جمال‌الدین خوانسارى بر غرر الحکم، دانشگاه تهران، تهران، 1366ش.
17.  داد، سیما، فرهنگ اصطلاحات ادبی، مروارید، تهران، 1371ش.
18.  دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه، دانشگاه تهران، تهران، چاپ دوم از دورۀ جدید، 1377ش.
19.  دیلمى، حسن بن محمد، إرشاد القلوب، شریف رضی، قم، 1412ق.
20.  دیلمى، حسن بن محمد، إرشاد القلوب، ترجمۀ سید عبدالحسین رضائی، اسلامیه، تهران، چاپ سوم، 1377ش.
21.  رادمنش، عطامحمد و الهام معینیان، «دنیا و تصاویر تعلیمی آن از نگاه عطار»، تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادب فارسی، شمارۀ ۱۶، 1392ش، ص ۱۳۱-۱۵۰.
22.  زمانی، کریم، شرح جامع مثنوی معنوی، اطلاعات، تهران، چاپ پنجاه‌وسوم، 1398ش.
23.  زیتونی، لطیف، معجم مصطلحات نقد الروایة، دار النهار للنشر، بیروت، 2002م.
24.  شفیعی کدکنی، محمدرضا، شاعر آینه‌ها (بررسی سبک هندی و شعر بیدل)، آگاه، تهران، چاپ پنجم، 1379ش.
25.  شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، آگاه، تهران، چاپ پنجم، 1372ش.
26.  شمیسا، سیروس، سبک‌شناسی شعر، فردوس، تهران، چاپ نهم، 1382ش.
27.  صائب، محمدعلی، دیوان صائب تبریزی (جلد 1 و 2 و 3)، به کوشش محمد قهرمان، علمی و فرهنگی، تهران، چاپ سوم، 1375ش.
28.  صائب، محمدعلی، دیوان صائب تبریزی (جلد 4)، به کوشش محمد قهرمان، علمی و فرهنگی، تهران، چاپ دوم، 1373ش.
29.  صائب، محمدعلی، دیوان صائب تبریزی (جلد 5 و 6)، به کوشش محمد قهرمان، علمی و فرهنگی، تهران، چاپ دوم، 1374ش.
30.  صادقی درویشی، محمدحسین و همکاران، «تأثیر آموزه‌های دینی در تصویرپردازی دنیا در مثنوی معنوی»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، دورۀ چهاردهم، شمارۀ ۲ (پیاپی ۶۰)، 1400ش، ص ۹۷-۱۱۲.
31.  طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1378ش.
32.  طبرسى، حسن‌ بن فضل، مکارم الأخلاق، شریف رضى، قم، چاپ چهارم، 1370ش.
33.  طبرسى، حسن‌ بن فضل، مکارم الأخلاق، ترجمۀ سید ابراهیم میرباقرى، فراهانى، تهران، چاپ دوم، 1365ش.
34.  طهماسبی، فریدون، «تحلیل و بررسی بن‌مایۀ حباب و کارکردهای تعلیمی آن در شعر صائب تبریزی»، پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 48، 1399ش، ص 129-148.
35.  غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، بیروت، 1406ق.
36.  فتوحی، محمود، سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، سخن، تهران، 1391ش.
37.  فلکی، محمود، روایت داستان (تئوری‌های پایه‌ای داستان‌نویسی)، بازتاب‌نگار، تهران، 1382ش.
38.  فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضى‌، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ چهارم، 1417ق.
39.  قرشى بنابی، على اکبر، قاموس قرآن، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ ششم، 1412ق. 
40.  کسایی، مریم و همکاران، «تحلیل «تصویر کانونی دنیا» در آثار ناصرخسرو»، تاریخ ادبیات، شمارۀ ۸۶، بهار و تابستان 1399ش، ص ۱۲۳- ۱۴۵.
41.  کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، اسلامیه، تهران، چاپ دوم، 1362ش.
42.  کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، ترجمۀ محمدباقر کمره‌ای، اسوه، قم، چاپ سوم، 1375ش.
43.  مبلّغ، سیده زهرا، «دنیا»، دانشنامۀ جهان اسلام، بنیاد دایرة ‌المعارف اسلامی، تهران، 1392ش.
44.  محمدی، محمدحسین، بیگانه مثل معنی: نقد و تحلیل شعر صائب و سبک هندی، میترا، تهران، 1374ش.
45.  مصطفوی‌نیا، سید محمدرضی و معصومه سپهرنوش، «تأثیر و تأثر در موضوع دنیا بین صائب و متنبّی»، ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان، دورۀ دوم، شمارۀ ۴، 1390ش، ص ۱۸۵- ۲۰۵.
46.  مولوی، جلال الدین محمد، مثنوی معنوی، به سعی و اهتمام رینولد ا. نیکلسون، امیر کبیر، تهران، چاپ یازدهم، 1371ش.
47.  میرصادقی، جمال و میمنت، واژه‌نامۀ هنر داستان‌نویسی، کتاب مهناز، تهران، 1377ش.
48.  میرصادقی، جمال، عناصر داستان، سخن، تهران، 1380ش.
49.  نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اخلاق محتشمی، دانشگاه تهران، تهران، چاپ سوم، 1377ش.
50.  واله داغستانی، علیقلی بن محمدعلی، تذکرۀ ریاض‌الشعراء، اساطیر، تهران، 1384ش.