مشکوة

مشکوة

بازخوانی تطبیقی «سبع سماوات» در پرتو آرای تفسیری و اکتشافات نوین لایه‌های جو زمین؛ مورد مطالعه: آیات ۲۹ بقره، ۱۲ فصلت و ۱۲ طلاق

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار علوم قرآن و حدیث، الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسندۀ مسئول).
چکیده
این پژوهش با هدف بازخوانی مفهوم قرآنی «سبع سماوات»، که همواره چالش‌هایی را در تطبیق با یافته‌های علمی نوین داشته، شکل گرفته است. ضرورت کار از گوناگونی تفاسیر در مورد آیات ۲۹ سورۀ بقره، ۱۲ سورۀ فصّلت و ۱۲ سورۀ طلاق ناشی می‌شود، که نیازمند رویکردی منسجم است تا از انطباق‌های شتاب‌زده یا تقابل بی‌مورد با علم جلوگیری کند. این مطالعه با روش تحلیلی _ تطبیقی، به بررسی واژه‌شناختی و کارکردی «سماء» و «سبع» در قرآن و ادبیات تفسیری می‌پردازد، سپس به تحلیل تطبیقی با اکتشافات نوین درخصوص لایه‌های جوّ زمین روی می‌آورد. یافته‌های اصلی نشان می‌دهد که «سبع سماوات» می‌تواند با هفت لایۀ حیاتی جوّ زمین (تروپوسفر تا مگنتوسفر) منطبق باشد. این انطباق، نه‌تنها بر تعداد لایه‌ها، بلکه بر کارکردها و وظایف حفاظتی آن‌ها (برگرفته از مفهوم «سَقْفاً مَحْفُوظاً») نیز دلالت دارد. پژوهش با تأکید بر معنای «سبع» به‌عنوان کثرت و تمامیت، تفسیری انعطاف‌پذیر و پایدار را در برابر پیشرفت‌های علمی آینده ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Re-reading of “Sab‘ Samāwāt” in Light of Qur’anic Exegesis and Recent Discoveries on the Atmospheric Layers of the Earth Case Study: Q 2:29, Q 41:12, and Q 65:12

نویسندگان English

Zahra Ghasemnejad 1
Hadi Ensaf 2
1 Associate Professor, Qur’an and Tradition Sciences, Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 MA student, Qur’an and Tradition Sciences, Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran (Corresponding author)
چکیده English

This study aims to re-examine the Qur’anic concept of “sab‘ samāwāt” (“seven heavens”), a notion that has consistently posed challenges when brought into dialogue with modern scientific findings. The need for such an inquiry arises from the diversity of exegetical opinions regarding Q 2:29, Q 41:12, and Q 65:12, which calls for a coherent approach that avoids both hasty harmonization and unwarranted oppositions to scientific knowledge. Employing an analytical-comparative method, the article first investigates the lexicographical and functional dimensions of samā’ and sab‘in the Qur’an and the exegetical tradition. Then turns to a comparative analysis in light of modern discoveries concerning the layers of the Earth’s atmosphere. The main findings suggest that sab‘ samāwāt can be meaningfully correlated with seven vital atmospheric layers (from the troposphere to the magnetosphere). This correlation pertains not only to the number of layers, but also to their protective functions, as reflected in the Qur’anic notion of “saqfan maḥfūẓan” (a protected ceiling). By emphasizing the meaning of sab‘ as denoting multiplicity and completeness, the study proposes an interpretive framework that remains flexible and resilient in the face of future scientific developments.

کلیدواژه‌ها English

scientific miracle of the Qur&‌‌rsquo
an, seven heavens, atmospheric layers, comparative exegesis, atmospheric science
1.   قرآن کریم
2.   ابن‌فارس، احمد بن زکریا، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1404ق.
3.   ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیة، تحقیق عثمان یحیی، الهیئة المصریة العامة للکتاب، قاهره، 1972م.
4.   ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، دار طیبة للنشر و التوزیع، بیروت، 1999م.
5.   ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، ۱۴۱۴ق.
6.   جوادی آملی، عبدالله، تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم، اِسراء، قم، 1378ش.
7.   حجاز، عبدالمنعم، الاعجاز العلمی فی القرآن و السنّة، دار الکتب المصریه، قاهره، 2008م.
8.   راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دار القلم، دمشق، 1412ق.
9.   رضایی اصفهانی، محمدعلی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، اسوه، قم، 1389ش.
10.             رضایی اصفهانی، محمدعلی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، اسوه، قم، 1390ش.
11.             زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 2009م.
12.             صدر، سید محمدباقر، الأسس المنطقیة للاستقراء، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 2004م.
13.             صفوی، سید محمد، اعجاز علمی قرآن: مبانی و رویکردها، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1388ش.
14.             طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیۀ قم، 1417ق.
15.             طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.
16.             طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تأویل آی القرآن، دار هجر، بیروت، 2001م
17.             طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1414ق.
18.             فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر؛ مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1981م.
19.             قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، دار الکتب المصریه، قاهره، 1964م.
20.             قشیری، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات، تحقیق ابراهیم بسیونی، الهیئة المصریة العامة للکتاب، قاهره، 2007م.
21.             غزالی، ابوحامد محمد، إحیاء علوم الدین، دار المعرفه، بیروت، 1423ق.
22.             ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق محمد خواجوی، بیدار، قم، 1981م.
23.             مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1360ش.
24.             نورث وود، جان، جغرافیا و محیط زیست در قرآن، ترجمۀ علیرضا پارسا، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 2020م.