مشکوة

مشکوة

کاوشی نوین در پویایی بافت و تحول معنایی واژگان قرآن؛ کلید فهم عمیق‌تر متون دینی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
با وجود اهمیت مسلّم «بافت» در معناکاوی قرآن، پژوهش‌های پیشین بیشتر توصیفی بوده، فاقد یک مدل تحلیلی_کاربردی منسجم می‌باشند. هدف این پژوهش، پاسخ به این خلأ نظری از طریق طراحی و اعتبارسنجی «الگوی سیزده‌کارکردی بافت» برای تحلیل «پویایی‌شناسی معنایی» در قرآن کریم است. این پژوهش با روشی تحلیلی_تبیینی و با تلفیق مبانی علوم قرآنی و زبان‌شناسی نوین (معناشناسی و کاربردشناسی)، به مدل‌سازی نقش «بافت» می‌پردازد. نوآوری اصلی این الگو، ارائۀ طبقه‌بندی جامعی است که سیزده کارکرد دقیق «بافت» را در چهار سطح «معنایی»، «نحوی»، «کاربردشناختی» و «گفتمانی» صورت‌بندی می‌کند و «بافت» را از یک قرینۀ کمکی به یک ابزار تحلیلی نظام‌مند ارتقا می‌دهد. این مدل علاوه بر کارکردهای شناخته‌شده، ابعاد نوینی همچون تعیین «کنش گفتاری» و نقش آن در «شکل‌دهی شبکۀ معنایی» متن را تبیین می‌کند که با این انسجام، در پژوهش‌های پیشین سابقه نداشته است. این الگو چهارچوبی کاربردی برای مفسران و مترجمان ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Revisiting the Dynamics of Qur’anic Lexis and Semantic Shift: to a More Profound Understanding of Religious Texts

نویسنده English

Ali Bigdeli
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Despite the undisputed importance of context in Qur’anic semantic analysis, previous studies have predominantly remained descriptive and lack a coherent analytical–applicative model. This article seeks to address this theoretical gap by designing and validating a thirteen-function context model for analyzing semantic dynamics in the Qur’an. Adopting an analytical–explanatory methodology and integrating the foundations of Qur’anic studies with modern linguistics (semantics and pragmatics), the study models the role of context in meaning-making. The core innovation of this model lies in its comprehensive typology, which articulates thirteen precise functions of context across four levels; semantic, syntactic, pragmatic, and discursive, thereby elevating context from a merely auxiliary clue to a systematic analytical tool. In addition to well-known functions, the model explicates novel dimensions such as the identification of speech acts and their role in shaping the semantic network of the text. These dimensions, in this degree of coherence, are unprecedented in previous research. The proposed model offers a practical framework for exegetes and translators of the Qur’an.

کلیدواژه‌ها English

context, Qur&‌rsquo
anic semantics, semantic dynamics, thirteen-function model, discourse analysis
1.    قرآن کریم
2.    أوسی، علی، روش علامه طباطبایى در تفسیر المیزان‏، ترجمۀ سید حسین میرجلیلی، چاپ و نشر بین‌الملل، تهران، 1381ش.
3.    پاکتچی، احمد، معناشناسی بافت‌گرا، دانشگاه امام صادق؟ع؟، تهران، 1391ش.
4.    ترکاشوند، فرشید و نسرین ناگهی، «تحلیل مقایسه‌ای سازوکار قرینه و بافت زبانی در فهم متن»، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، سال سوم، شمارۀ 9، 1392ش، ص 55-70.
5.    حکیم، سید محمدباقر، علوم القرآن، مجمع الفکر الإسلامی، قم، 1417ق.
6.    خادم، مریم و آرزو مرادی، «مقایسۀ تطبیقی کاربست سیاق در تفسیر المیزان و المنار»، دوفصلنامۀ علمی_پژوهشی مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، دورۀ سوم، شمارۀ ۶، 1395ش، ص 104-83.
7.    رجبی، محمود، روش تفسیر قرآن، پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه، قم، 1383ش.
8.    رفیعی، علی؛ سید حسین سیدی و حسین ناظری، «تحلیل معناشناختی توصیفی واژۀ "برّ" در قرآن»، مطالعات ترجمۀ قرآن و حدیث، بهار و تابستان 1393ش، شمارۀ 1، ص 23-46.
9.    زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، دار المعرفة، بیروت، 1410ق.
10.سعیدی روشن، محمدباقر، علوم قرآن، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی؟ق؟، قم، 1379ش.
11.سیدی، سید حسین، «تغییر معنایی در واژگان قرآن؛ بررسی رابطۀ بینامتنی قرآن با شعر جاهلی»، پژوهش‌های قرآنی، دورۀ بیستم، شمارۀ 74، 1394ش، ص 30-49.
12.شاکر، محمدکاظم، روش‌های تأویل قرآن، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1376ش.
13.صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، منشورات الرضی، قم، 1372ش.
14.صفوی، کورش، درآمدی بر معناشناسی، انتشارات سورۀ مهر، تهران، چاپ چهارم، 1391ش.
15.صلح‌جو، علی، گفتمان و ترجمه، نشر مرکز، تهران، 1377ش.
16.طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم، قم، 1417ق.
17.عبدالبدیع، لطفی، الترکیب اللغوی للأدب، دار المریخ للنشر، ریاض، 1409ق.
18.عمر، احمد مختار، علم الدلالة، مکتبة لسان العرب، قاهره، 1998م.
19.العوا، سلوی محمد، بررسى زبان‏شناختى وجوه و نظایر در قرآن کریم، ترجمۀ سید حسین سیدی، به‌نشر، مشهد، 1382ش.
20.فولادوند، محمدمهدی (مترجم)، قرآن کریم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، تهران، 1380ش.
21.مختاری، قاسم و معصومه حاج‌عبدالباقی، «روش‌شناسی علامه طباطبایی در مواجهه با چالش‌های تفسیری سیاق»، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، دورۀ سوم، شمارۀ ۶، 1396ش، ص 126-105.
22.مطوری، علی و هدیه مسعودی صدر، «بافت موقعیت و نقش آن در ترجمۀ قرآن»، فصلنامۀ مطالعات قرآنی، سال هفتم، شمارۀ 26، تابستان 1395ش، ص 9-28.
23.موسوی، سید رضا؛ حسین نوروزی؛ مهدی افچنگی و محمدعلی خالدیان، «تحلیل نوآوری‌های روش‌شناختی عبدالاعلی سبزواری در تفسیر مواهب الرحمن: رویکرد سیاق‌محور»، پژوهشنامۀ نقد آراء تفسیری، شمارۀ ۱۱(۶)، 1404ش، ص 220-199.
24.میراحمدی، عبدالله؛ غلامعلی راد و امید مریوانی، «معناشناسی «کتاب» در قرآن کریم با تکیه بر تحلیل هم‌نشینی و بافت»، پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، دورۀ ششم، شمارۀ ۱۱، 1396ش، ص 84-65.
25.نفیسی، شادی، عقل‌گرایی در تفاسیر قرن چهاردهم، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1379ش.