مشکوة

مشکوة

استنباط اصول آموزشی و تربیتیِ حرفه معلّمی از کاربردهای واژه «حیات» در قرآن کریم

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
نگاه به کلیدواژه‌های قرآنی از منظر تربیتی، رویکردی است که می‌تواند زمینۀ فهم و استنباط مبانی و اصول تعلیم و تربیت را فراهم نماید. کلیدواژۀ «حیات» ازجمله واژگان پرتکرار قرآنی است که تبیین الگوی کاربرد آن در قرآن و فهم تعابیر مرتبط با آیاتی که این کلیدواژه در آن‌ها به‌کار رفته است، می‌تواند راهگشای برخی اصول آموزشی و تربیتی برای حرفۀ معلّمی باشد. بر این اساس، پژوهش حاضر قصد دارد در راستای استنباط اصول یادشده، به واژۀ «حیات» در قرآن، نظری تربیتی بیندازد. برای دستیابی به این منظور و به‌دلیل چندوجهی بودن مقالۀ حاضر، روش پژوهش ترکیبی از مراحل پدیدارشناسی توصیفی در مرحلۀ رجوع به آیات قرآن، تحلیل و کدگذاری داده‌ها به شیوۀ استراتژی داده‌بنیاد با نرم‌افزار مکس کیو‌دا (MAXQDA) در سه بخش کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی و تحلیل محتوای کیفی به شیوۀ استقرایی در بخش دلالت‌های تربیتی برای حرفۀ معلّمی است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که الگوی نظری واژۀ «حیات» در قالب شش دسته «مراحل حیات»، «مراتب حیات حقیقی»، «راه شناخت حیات»، «عوامل حیات‌بخش»، «ویژگی‌های حیات» و «ثمرات دقت در حیات» ‌تقسیم‌پذیرند که هر دسته به زیرمجموعه‌های جزئی‌تر تقسیم می‌شود. همچنین پنج اصل آموزشی و تربیتی از این الگوی نظری و مفهومی برای حرفۀ معلّمی قابل استخراج است که شامل این موارد می‌شود: لزوم توجه به پرسش ذهنی، پاسخ به پرسش ذهنی از طریق الگوی عینی، شناخت و معرفت از طریق متضادها، توجه‌دهی به مراتب حیات و نیت‌مندی و هدفمندی حیات.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Educational and Pedagogical Principles for the Teaching Profession Inferred from Qur’anic Applications of the Ḥayāt Term

نویسنده English

Mahdieh Keshani
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Approaching Qur’anic key terms from an educational perspective is a method that can open up pathways for understanding and deriving foundational principles of teaching and education. The key term ḥayāt (life) is among the frequently occurring Qur’anic concepts whose usage pattern in the Qur’an, together with an analysis of the expressions associated with the verses in which it appears, can offer guidance for articulating pedagogical and educational principles relevant to the teaching profession. Accordingly, the present study aims to examine the term ḥayāt in the Qur’an through an educational lens, with a view to deriving such principles .Given the multifaceted nature of the subject, the research employs a combined methodology. In the stage of examining Qur’anic verses, a descriptive-phenomenological approach is used. The data are then analyzed and coded using a grounded-theory strategy with MAXQDA software in three stages: open coding, axial coding, and selective coding. Finally, qualitative content analysis is conducted inductively to extract the educational implications for the teaching profession.The findings indicate that the theoretical pattern of the term ḥayāt can be classified into six categories: stages of life, degrees of true life, ways of knowing life, life-giving factors, features of life, and fruits of reflection on life, each of which is further divided into more specific subcategories. In addition, five pedagogical and educational principles can be derived from this theoretical and conceptual pattern for the teaching profession: the necessity of attending to learners’ implicit questions; responding to these inner questions through concrete models; fostering knowledge and understanding through contrasts; directing attention to the different degrees of life; and emphasizing the intentionality and purposiveness of life.

کلیدواژه‌ها English

ḥayāt, Qur&‌rsquo
an, educational principles, pedagogical principles, teacher
1.  ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار الفکر، بیروت، 1375ق.
2.  حاجی ده‌آبادی، محمدعلی، درآمدی بر نظام تربیتی اسلام، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، قم، 1398ش.
3.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، دار القلم _ دار الشامیه، بیروت _ دمشق، 1412ق.
4.  رمضانی، فاطمه و همکاران، «جستاری در ویژگی‌های سقراط در جایگاه معلّمی الهام‌بخش»، مطالعات آموزشی و آموزشگاهی، شمارۀ (پیاپی) 31، 1401 ش، ص 488-521.
5.  سلمانپور گمچی، اباذر، بخشعلی قنبری و محمدرضا عدلی، «حیات معنوی از دیدگاه قرآن و اندیشمندان اسلامی»، بهارستان سخن، شمارۀ (پیاپی) 55، بهار 1401ش، ص 115-138.
6. شیروانی شیری، علی و همکاران، «تحلیلی بر مسئلۀ رابطۀ بین فراگیر و معلّم با تأکید بر رویکردهای نوین آموزشی»، آموزش‌پژوهی، شمارۀ 5(19)، 1398ش، ص 30-46.
7.  طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، امیر کبیر، تهران، 1388ش.
8.  عابدی، فاطمه، «بررسی و مقایسۀ مبانی جهان‌شناختی تعلیم و تربیت اسلامی با غرب»، 1403ش، https://civilica.com/doc/1947576 .
9.  عباس‌آباد عربی، مریم و همکاران، «بررسی مفهوم و مصادیق حیات در قرآن و حکمت متعالیه»، حکمت معاصر، شمارۀ 12(1)، بهار و تابستان 1400ش، ص 139-161.
10.فریدون‌نژاد، مژگان (1402)، «معرفی برنامۀ فلسفه برای کودکان و بررسی اثربخشی آن بر آموزش و پرورش کودکان»، مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، شمارۀ (پیاپی) 15، 1402ش، ص 1-20.
11.کریم‌پور قراملکی، علی، «بررسی مبانی قرآنی حیات طیّبه»، تفسیر‌پژوهی، شمارۀ (پیاپی) 20، پاییز و زمستان 1402ش، ص 282-306.
12.کیایی، فاطمه، «تبیین مؤلفۀ کانونی حیات در آیات 169 و 170 سورۀ آل عمران مبتنی بر قرینۀ انسجام»، دین و دنیای معاصر، شمارۀ (پیاپی) 16، بهار و تابستان 1401ش، ص 191-212.
13.لطیفی، میثم، «روش‌شناسی گونه‌شناسی: رهنمونی بر نظریه‌پردازی در دانش مدیریت»، مطالعات مدیریت دولتی ایران، شمارۀ 1(2)، 1397ش، ص 25-52.
14.معروفی، یحیی و محمدرضا یوسف زاده، تحلیل محتوا در علوم انسانی، سـپهر دانش، همدان، 1388ش.
15.مؤمنی‌راد، اکبر، «تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج»، فصلنامه اندازه‌گیری تربیتی، شمارۀ 4 (14)، 1392ش، ص 122-187.
16.میرزایی، نجفعلی، فرهنگ اصطلاحات معاصر عربی _ فارسی، فرهنگ معاصر، تهران، 1388ش.