مشکوة

مشکوة

تحلیلی انسان‏‌شناختی از نکاح «ضَیزَن» در بافت نزول قرآن کریم

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
احمد پاکتچی 1
محمدحسن شیرزاد 2
محمدحسین شیرزاد 3
1 دانشیار پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران(نویسنده مسئول).
3 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
10.22034/mishkat.2024.448488.2322
چکیده
از گزارش‌‏های تاریخی چنین برمی‌‏آید که «ضَیزَن» از جمله نکاح‌‏های مرسوم در فرهنگ عرب پیش از اسلام بوده است. در این نوع از نکاح، زنان شخص متوفّا مانند اموال بازمانده از او توسط یکی از خویشاوندان نزدیکش، در بیشتر موارد پسر یا برادرش، به ارث برده شده و بدون دریافت مهریه به نکاح او درمی­‌آمده‌­اند. عالمان تفسیر با استناد به برخی روایات معتقدند که شماری از آیات قرآنی ناظر به رسم «ضیزن» نازل شده و این نکاح جاهلی را نقد کرده‌­اند. در پژوهش حاضر کوشیده شده با کاربست رویکرد انسان‌‏شناسی فرهنگی، زمینه‌‏های پیدایش این نوع خاص از نکاح در فرهنگ جاهلی تحلیل شده و دلایل طردشدن آن از فرهنگ قرآنی بازکاوی شود. دستاوردهای پژوهش نشان­‌دهندۀ آن است که علت شکل‏‌گیری «ضیزن» در فرهنگ عرب پیش از اسلام نگاه به نکاح به‌­مثابۀ دادوستد اقتصادی و مهریه به­‌مثابۀ بهای خرید زن بوده که به پدر زن پرداخت می‌‏شده؛ اما چون در فرهنگ قرآنی، زن به­‌عنوان صاحب مهریه و موجودی مستقل و نه مملوکِ مرد شناخته می‌‏شده، این نکاح تحریم شده است.
کلیدواژه‌ها
ازدواج در قرآن
نکاح ضیزن
مهریه
بیع‌انگاری نکاح
فرهنگ عرب جاهلی
انسان‏‌شناسی فرهنگی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Anthropological Analysis of the Ḍayzan Marriage in the Holy Qur’an Revelation Context

نویسندگان English

Ahmad Pakatchi 1
Mohammad Hasan Shirzad 2
Mohammad Hossein Shirzad 3
1 Associate Professor, Research Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Mazandaran University, Babolsar, Iran (corresponding author)
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Mazandaran University, Babolsar, Iran
چکیده English

It seems that Ḍayzan was one of the customary marriages in pre-Islam Arab culture. In this type of marriage, the deceased person's wives are inherited by one of his close relatives, in most cases his son or his brother, and they marry him without dowry. Interpretation scholars, citing some traditions, believe that a number of Qur'anic verses related to the custom of Ḍayzan have been revealed and have criticized the age of ignorance marriage. This research has tried to analyze the origins of this marriage in ignorance culture by applying the cultural anthropology approach and investigate the reasons for its rejection in the Qur'anic culture. The results show that the formation reason of Ḍayzan in pre-Islam Arab culture was knowing marriage as an economic transaction. As a result, the dowry, as the purchase price of a woman, was paid to her father. However, because in the Qur’anic culture, a woman is recognized as the owner of dowry and an independent being who is not owned by a man, this marriage has been banned.

کلیدواژه‌ها English

marriage in the Qur’an
Ḍayzan marriage
dowry
knowing marriage as an economic transaction
ignorance Arab culture
cultural anthropology
  1. قرآن کریم.
  2. آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415ق.
  3. آلوسی، محمود شکری، بلوغ الأرب فی معرفة أحوال العرب، دار الکتاب المصری، القاهره، 1314ق.
  4. ابن‌ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمان، تفسیر القرآن العظیم، مکتبة نزار مصطفی الباز، ریاض، 1419ق.
  5. ابن‌جوزی، عبدالرحمان بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، دار الکتاب العربی، بیروت، 1422ق.
  6. ابن‌حبیب، محمّد، المحبّر، دار الآفاق الجدیدة، بیروت، بی‏تا.
  7. ابن‌سعد، محمّد، الطبقات الکبری، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1410ق.
  8. ابن‌سیّده، علی بن اسماعیل، المخصّص، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1417ق.
  9. ابن‌عاشور، محمّد بن طاهر، التحریر و التنویر، مؤسّسة التاریخ العربی، بیروت، 1420ق.
  10. ابن‌عبدربّه، احمد، العقد الفرید، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1407ق.
  11. ابن‌عطیه، عبدالحق، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1422ق.
  12. ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، عیون الأخبار، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1418ق.
  13. ابوحیّان اندلسی، محمّد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.
  14. ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة، دار الآفاق الجدیدة، بیروت، 1400ق.
  15. بحرانی، سیّد هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، بنیاد بعثت، قم، 1416ق.
  16. برّو، توفیق، تاریخ العرب القدیم، دار الفکر_ دار الفکر المعاصر، دمشق _ بیروت، 1996م.
  17. بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
  18. بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، دار الفکر، بیروت، 1417ق.
  19. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
  20. پاکتچی، احمد و آزیتا افراشی، رویکردهای معناشناختی در مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1399ش.
  21. پاکتچی، احمد و دیگران، «ترس از حفره در قرآن کریم؛ رویکردی انسان‏شناختی به امنیت»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال چهارم، شمارۀ 16، زمستان 1399ش.
  22. ترمانینی، عبدالسلام، الزواج عند العرب فی الجاهلیة و الإسلام: دراسة مقارنة، عالم المعرفة، کویت، 1984م.
  23. ثعالبی، عبدالملک بن محمّد، اللطائف و الظرائف، دار المناهل، بیروت، بی‏تا.
  24. ثعلبی، احمد بن محمّد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.
  25. جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، دار و مکتبة الهلال، بیروت، 2002م.
  26. حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، اسماعیلیان، قم، 1415ق.
  27. دروزه، محمّد عزّة، التفسیر الحدیث، دار إحیاء الکتب العربیة، القاهرة، 1383ق.
  28. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، محاضرات الأُدباء و محاورات الشعراء و البلغاء، دار الأرقم بن أبی‌الأرقم، بیروت، 1420ق.
  29. رضا، محمّد رشید، تفسیر المنار، الهیئة المصریة العامة للکتاب، القاهرة، 1990م.
  30. ریویر، کلود، درآمدی بر انسان‏شناسی، ترجمۀ ناصر فکوهی، نشر نی، تهران، 1397ش.
  31. زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دار الفکر _ دار الفکر المعاصر، بیروت ـ دمشق، 1418ق.
  32. سیوطی، عبدالرحمان، الدّر المنثور فی التفسیر بالمأثور، المطبعة المیمنیة، القاهرة، 1404ق.
  33. شیرزاد، محمّدحسن، کاربست رویکرد انسان‏شناسی حمل‏ونقل در تفسیر قرآن کریم، با مقدمۀ دکتر احمد پاکتچی، دانشگاه امام صادق؟ع؟، تهران، 1402ش.
  34. صاحب بن عباد، المحیط فی اللغة، عالم الکتاب، بیروت، 1414ق.
  35. طباطبایی، سید محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1417ق.
  36. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات ناصرخسرو، تهران، 1372ش.
  37. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفة، بیروت، 1412ق.
  38. طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، بی‏تا.
  39. طوسی، محمّد بن حسن، تهذیب الأحکام، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1407ق.
  40. عسکری خانقاه، اصغر و محمّدشریف کمالی، انسان‏شناسی عمومی، سمت، تهران، 1396ش.
  41. علی، جواد، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، دار العلم للملایین ـ مکتبة النهضة، بیروت ـ بغداد، 1993م.
  42. العلی، صالح احمد، تاریخ العرب القدیم و البعثة النبویة، شرکة المطبوعات، بیروت، 2000م.
  43. عهد عتیق، انجمن کتاب مقدّس ایران، تهران، 1362ش.
  44. عیاشی، محمّد بن مسعود، التفسیر، المطبعة العلمیة، تهران، 1380ق.
  45. فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، دار المصریة، القاهره، بی‏تا.
  46. فضل‌‏الله، سیّد محمّدحسین، من وحی القرآن، دار الملاک، بیروت، 1419ق.
  47. قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، دار الکتاب، قم، 1367ش.
  48. کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1407ق.
  49. ماناگن، جان و پیتر جاست، انسان‏شناسی اجتماعی و فرهنگی، ترجمۀ احمدرضا تقاء، نشر ماهی، تهران، 1389ش.
  50. مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، 1985م.
  51. مشکور، محمّدجواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‏های سامی و ایرانی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1357ش.
  52. مقاتل بن سلیمان، التفسیر، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1423ق.
  53. موسوی سبزواری، سیّد عبدالأعلی، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، مؤسّسة أهل‌البیت؟عهم؟، بیروت، 1409ق.