مشکوة

مشکوة

تأثیر پارادایم نفی اعجاز تورات وحیانی بر اندیشۀ مفسّران؛ مورد مطالعه: آیات 48-49 سورۀ قصص

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم ( نویسنده مسئول ) .
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم.
چکیده
در آیۀ 48 سورۀ قصص، از سحْر خواندن تورات و قرآن توسط مشرکان مکه خبر داده شده و در آیۀ بعد، خداوند در تقابل با این دیدگاه، به هدایتگری این دو کتاب آسمانی تحدّی کرده و بر اعتبار و اصالت وحیانی آن­‌ها صحّه گذاشته است. بررسی روند تاریخی نشان­‌دهندۀ آن است که انگارۀ نفی اعجاز کتاب‌های وحیانی پیشاقرآنی، در چهار قرن نخست هجری از برایند مناظرات مسلمانان با اهل کتاب شکل گرفته است. این انگاره به‌مثابۀ یک اصل بر اندیشۀ بسیاری از مفسران قرآن در ادوار میانی تا دورۀ معاصر اثر گذاشته و بدین‌سان به پارادایمی تفسیری ارتقا یافته؛ چنان­که در تفسیر دو آیۀ یادشده بر تحریف، نفی تحدّی و اعجاز از تورات نخستین تأکید شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، تحلیل انتقادی این پارادایم تفسیری است و اینکه نشان ‌داده شود چگونه تفسیر رایج از دو آیۀ یادشده به تفسیر نظریۀ رقیب، مجال ظهور نداده است. براساس نظریۀ رقیب، توراتِ نخستین از دیدگاه قرآن دارای ویژگی تحدّی بوده و باورمندی به اعجاز آن آموزۀ اصیل قرآنی است که در پرتو پارادایم مشهور مفسران به فراموشی سپرده شده است. دستاورد پژوهش تأکید بر بازخوانی رَوایی پارادایم مشهور و توجه جدی به تفسیر نظریۀ رقیب در تفسیر آیات 48-49 سورۀ قصص است. یافته‌های پژوهش اثبات می‌­کند که با ظهور رویکردهای نوین در مطالعات تاریخ تفسیر، نظریۀ مشهور مفسران در تفسیر آیات یادشده با چالش اثرپذیری از پارادایم متکلمان مواجه شده؛ ازاین­‌رو اصالت آن مخدوش است و گریزی از روی‌آورد به نظریۀ رقیب به­‌مثابۀ نظریۀ معیار و جانشین تفسیر مشهور وجود ندارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Paradigm Influence of the Revealed Torah Miracles Demystification on the Commentators Thoughts (Case Study: al-Qaṣaṣ Surah /48-49)

نویسندگان English

Ali Rad 1
Gholam Ali Jazini 2
1 Associate Professor, Department of Qur'an and Tradition Sciences, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran (corresponding author)
2 Ph.D student of Qur'an and Tradition Sciences, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran
چکیده English

Verse 48 of al-Qaṣaṣ Surah is dedicated to the magic of reading the Torah and the Qur'an by the Mecca polytheists. In the next verse, God challenges the guidance of these two heavenly books in opposition to the polytheists' revealed authenticity denial of the Torah and the Qur'an and he validates the credibility and authenticity of these two books revelation. In the historical process, the idea of demystification of the pre-Qur'anic revelation books was formed during the first four centuries from the debates between Muslims and the People of the Book. This concept, as a principle, influenced many Qur'an commentators the thought in the middle ages until the contemporary period. In this way, it was promoted from an idea to an interpretive paradigm, and in the interpretation of these two verses of Al-Qasas Surah, it emphasized the distortion, demystification of the first Torah. The main problem is the critical analysis of this interpretation paradigm and it aims to show how the common interpretation of these verses did not allow the rival theory interpretation to emerge. Based on the competing theory, the first Torah is challenging from the Qur'anic point of view, and believing in its miracles is an original Qur'anic teaching that was accepted in the light of the commentators’ famous paradigm. The article achievement is to emphasize the revision of the famous paradigm narrative and pay serious attention to the competing theory interpretation of Al-Qasas surah, verses 48-49. The findings prove that with the new approaches’ emergence in the history of interpretation studies, commentators' famous theory in the interpretation of the mentioned verses is facing the challenge of being ideological and effective from the theologians' paradigm. Therefore, its authenticity is distorted and there is no way other than turning to the rival theory as the standard theory and alternative theory.

کلیدواژه‌ها English

verses 48-49 of Al-Qasas Surah
the first Torah miracle
the demystification of the Torah
distorted beliefs
interpretive paradigms
  1. قرآن کریم.
  2. ابن‏أبى‌‏زمنین، محمّد بن عبدالله‏، تفسیر ابن أبى زمنین‏، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون، بیروت‏، 1424ق.
  3. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، النبوات، تحقیق: عبدالعزیز بن صالح الطویان، أضواء السلف، ریاض، 1420ق.
  4. ابن‏جوزى، عبدالرحمن بن على، تذکرة الأریب فی تفسیر الغریب (غریب القرآن الکریم)، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1425ق.
  5. ابن‌جوزى، عبدالرحمن بن على‏، زاد المسیر فى علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق المهدى، دار الکتاب العربی، بیروت، 1422ق.
  6. ابن‌رَبَّن طبری، ابوالحسن علی بن سهل، الدین و الدولة فی إثبات نبوة النّبی محمّد ؟ص؟، تحقیق: عادل نویهض، دار الآفاق الجدیدة، بیروت، 1393ق.
  7. ابن‌عاشور، محمّد طاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت‏، 1420ق.
  8. ابن‌عبدربّه، شهاب‌الدین ابوعمرو احمد بن محمد، العقد الفرید، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1414 ق.
  9. ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب‏، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالسلام عبدالشافى محمّد‏، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون، بیروت، 1422ق.
  10. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، تحقیق: محمّد حسین شمس‏‌الدین، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1419ق.
  11. ابن‌هشام، عبدالملک الحمیری المعافری، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ شلبی، دار المعرفة، بیروت، بی‌تا.
  12. ابوحجر، احمد عمر، التفسیر العلمی القرآن فی المیزان، دار قتیبة، بیروت، 1411ق.
  13. ابوحیّان، محمّد بن یوسف‏، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: صدقی محمّد جمیل، دار الفکر، بیروت، 1420ق.
  14. ابوالفتوح رازى، حسین بن على‏، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏، به کوشش و تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمّدمهدى ناصح، بنیاد پژوهشهاى اسلامى‏، مشهد، 1408ق.
  15. اشکوری، محمّد بن علی‏، تفسیر شریف لاهیجی‏، تصحیح جلال‏الدین محدث، دفتر نشر داد، تهران، 1373ش.
  16. آلوسی، محمود بن عبدالله‏، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، تحقیق: علی عبدالباری عطیة، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون، بیروت، 1415ق.
  17. آمدی‏، سیف‌الدین، أبکار الأفکار فی أُصول الدین‏، تحقیق: احمد محمّد مهدی، دار الکتب‏، القاهرة، 1423ق.
  18. باقلانی‏، ابوبکر محمّد بن طیب، إعجاز القرآن (الباقلانی)، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1421ق.
  19. باقلانی‏، ابوبکر محمّد بن طیب، تمهید الأوائل فی تلخیص الدلائل، تحقیق: عمادالدین احمد حیدر، مؤسسة الکتب الثقافیة، لبنان، 1407ق.
  20. بغوى، حسین بن مسعود، تفسیر البغوى المسمّى معالم التنزیل‏، تحقیق: عبدالرزاق المهدى‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت، 1420ق.
  21. بقاعى، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون، بیروت، 1427ق.
  22. بنت الشاطی، عائشة عبدالرحمن، الإعجاز البیانی للقرآن‏‏، دار المعارف، القاهرة، 1404ق.
  23. بودون، رمون و فرانسوا بوریکو، فرهنگ انتقادی جامعه‌شناسی، ترجمۀ عبدالحسین نیک‌گهر، فرهنگ معاصر، تهران، 1385ش.
  24. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوی)، اعداد: محمّد عبدالرحمن مرعشلی، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت، 1418ق.
  25. پهلوان، منصور و دیگران، «اسرائیلیات و منقولات عهدینی در تفسیر وزیر مغربی موسوم به المصابیح فی تفسیر القرآن»، مطالعات تفسیری، سال ششم، شمارۀ ٢٢، تابستان 1394ش.
  26. توفیقی، حسین، تفسیر پنج موضوع قرآنی، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، 1395ش.
  27. تیمى، یحیى بن سلام‏، تفسیر یحیى بن سلام التیمى البصرى القیروانى‏، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1425ق.
  28. ثعالبى، عبدالرحمن بن محمّد، تفسیر الثعالبى المسمّى بالجواهر الحسان فى تفسیر القرآن‏، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و دیگران، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت، 1418ق.
  29. ثعلبى، احمد بن محمّد، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی‏، تحقیق: ابى‌محمّد ابن‌عاشور، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت، 1422ق.
  30. جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر، الحیوان، تحقیق: محمّد باسل عیون السود، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1424ق.
  31. جرجانى، عبدالقاهر بن عبدالرحمن‏، درج الدرر فى تفسیر القرآن العظیم‏، تصحیح: محمّد ادیب شکور، ‏تحقیق: طلعت صلاح فرحات، ‏دار الفکر، عمان، 1430ق.
  32. جعفری‏، یعقوب، سیری در علوم قرآن‏‏، اسوه، تهران، 1382ش.
  33. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، مرکز نشر إسراء، قم، 1387ش.
  34. حقّى بروسوى، اسماعیل بن مصطفى، تفسیر روح البیان، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
  35. حمصی، نعیم، فکرة إعجاز القرآن من البعثة النبویة إلی عصرنا الحاضر، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1400ق.
  36. خازن، على بن محمّد، تفسیر الخازن المسمّى لباب التأویل فی معانی التنزیل‏، تصحیح: عبدالسلام محمّدعلى شاهین‏، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1415ق.
  37. خطیب، عبدالکریم‏، التفسیر القرآنى للقرآن‏، دار الفکر العربی‏، بیروت، 1424ق.
  38. خفاجی، احمد بن محمّد، حاشیة الشهاب المسماة عنایة القاضی و کفایة الراضی علی تفسیر البیضاوی‏، تحقیق: عبدالرزاق المهدی، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1417ق.
  39. دینورى، عبدالله بن محمّد، تفسیر ابن وهب المسمّى الواضح فى تفسیر القرآن الکریم‏، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1424ق.
  40. رجب­زاده، شیرین و دیگران، «کارکرد خبرهای غیبی در آیات قرآن کریم و عهد عتیق»، مطالعات تفسیری، سال یازدهم، شمارۀ 41، بهار 1399ش.
  41. رسعنى، عبدالرزاق بن رزق‏الله‏، رموز الکنوز فى تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالملک ابن‌دهیش، مکتبة الأسدی‏، مکّة، 1429ق.
  42. رضایی اصفهانی، محمّدعلی‏، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن‏، کتاب مبین‏، رشت، 1381ش.
  43. زرقانی، محمّد عبدالعظیم‏، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ‏دار إحیاء التراث العربی، بی‌جا، بی‌تا.
  44. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل‏، تصحیح: مصطفی حسین احمد، ‏‏دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
  45. سعدى، عبدالرحمن، تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنّان، مکتبة النهضة العربیة، بیروت، 1408ق.
  46. سمرقندى، نصر بن محمّد، تفسیر السمرقندى المسمّى بحر العلوم‏، تحقیق: عمر عمروى،
    دار الفکر، بیروت، 1416ق.
  47. سمین، احمد بن یوسف‏، الدرّ المصون فى علوم الکتاب المکنون‏، قدّم له و قرّظه: احمد محمّد صیرة، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1414ق.
  48. سیوطی‏، جلال‌الدین، الإتقان فی علوم القرآن‏، دار الکتاب العربی، بیروت، 1421ق.
  49. شعرانى، ابوالحسن‏، پژوهش‌هاى قرآنى علامه شعرانى در تفاسیر مجمع­­البیان، روح­الجنان و منهج‌ الصادقین، تحقیق محمّدرضا غیاثى کرمانى، بوستان کتاب، قم، 1386ش.
  50. شوکانى، محمّد، فتح القدیر، دار ابن‌کثیر، دمشق، 1414ق.
  51. شیبانى، محمّد بن حسن‏، نهج البیان عن کشف معانى القرآن‏، تحقیق: حسین درگاهى، نشر الهادى‏، قم، 1413ق.
  52. طباطبایی، سیّد محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1390ق.
  53. طباطبایی، محمّدعلی و دیگران، «تاریخ تطبیقی انگارۀ تحریف بایبل در تفاسیر شیعه و اهل­سنّت»، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، دورۀ پنجم، شمارۀ 10، پاییز و زمستان 1398ش.
  54. طباطبایی، محمّدعلی و محمدعلی مهدوی­راد، «تاریخ انگارۀ تحریف بایبل در مجادلات مسیحی اسلامی»، تاریخ اسلام، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 74، تابستان 1397ش.
  55. طبرانى، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانى)، دار الکتاب الثقافی‏، اردن _ اربد، 2008ق.
  56. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تصحیح: ابوالقاسم گرجى، مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم - انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1412ق.
  57. طبرسی، فضل بن حسن‏، مجمع البیان لعلوم القرآن‏، تصحیح: فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، ناصر خسرو، تهران، 1372ش.
  58. طبرى، محمّد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن (تفسیر الطبرى)، دار المعرفة، بیروت، 1412ق.
  59. طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: احمد حبیب عاملى، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت، بی‌تا.
  60. طیب، عبدالحسین، أطیب البیان فی تفسیر القرآن‏‏، اسلام، تهران، 1369ش.
  61. عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، ‏تصحیح علی‏اکبر غفاری‏، کتاب­فروشی صدوق، تهران، 1360ش.
  62. عاملی، سیّد جعفر مرتضی، حقایقی مهم پیرامون قرآن‏‏، ترجمۀ سیّد حسن اسلامی‏، دفتر انتشارت اسلامی، قم، 1377ش.
  63. فخر رازى، محمّد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت، 1420ق.
  64. فراء، یحیى بن زیاد، معانى القرآن (فراء)، تحقیق: محمّد على نجّار و احمد یوسف نجاتى، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، القاهرة، 1980م.
  65. قاسمى، جمال‏الدین‏، تفسیر القاسمی المسمّى محاسن التأویل‏، تحقیق: محمّد باسل عیون سود، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1418ق.
  66. قاضی عیاض، عیاض بن موسی‏، الشفاء بتعریف حقوق المصطفی، دار الفیحاء، عمان، ‌1407ق.
  67. قرشى بنابى، على‏اکبر، تفسیر أحسن الحدیث‏، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر، تهران، 1375ش.
  68. قرطبى، محمّد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن‏، ناصر خسرو، تهران،‌ 1364ش.
  69. ‏قشیرى، عبدالکریم بن هوازن‏، لطائف الاشارات: تفسیر صوفى کامل للقرآن الکریم، تحقیق: ابراهیم بسیونى، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، القاهرة،‌ 2000م.
  70. کریمی‌نیا، مرتضی، «المصابیح فی تفسیر القرآن: گنجی کهن در تاریخ تفسیر شیعه»، جشن‌نامۀ استاد محمّدعلی مهدوی­راد، به کوشش رسول جعفریان، نشر مورخ‌، قم، 1391ش.
  71. کریمی‌نیا، مرتضی، «ریشه‌های تکوین نظریۀ اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن در قرون نخست»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، شمارۀ 1، بهار و تابستان 1392ش.
  72. کاشانی، فتح‏الله بن شکرالله‏، منهج الصادقین فی ‌إلزام المخالفین‏، کتاب­فروشی اسلامیه‏، تهران، بی‌تا.
  73. ماتریدى، محمّد بن محمّد، تأویلات أهل السنّـة (تفسیر الماتریدى)، تحقیق: مجدى باسلوم، دار الکتب العلمیة، منشورات محمّد علی بیضون‏، بیروت، 1426ق.
  74. ماضی، محمود، الوحی القرآنی فی المنظور الإستشراقی و نقده‏، دار الدعوة، اسکندریة، 1422ق.
  75. محمّدفام، سجاد و دیگران، «تحلیل تحول آراء تفسیری مفسّران با تکیه بر مؤلفۀ ایدئولوژی»، کتاب قیّم، دورۀ هفتم، شمارۀ 16، بهار و تابستان 1396ش.
  76. مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، صدرا، تهران، 1382ش.
  77. معارف‏، مجید، مباحثی در تاریخ و علوم قرآنی‏، نبأ، تهران، 1383ش.
  78. معرفت، محمّدهادی، مصونیت قرآن از تحریف، ترجمۀ محمّد شهابی، بوستان کتاب، قم، 1387ش.
  79. مغنیه، محمّدجواد، التفسیر الکاشف، دار الکتاب الإسلامی، قم، 1424ق.
  80. مقاتل بن سلیمان‏، تفسیر مقاتل بن سلیمان‏، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1423ق.
  81. مکارم شیرازى، ناصر، پیام قرآن‏، دار الکتب الإسلامیه، تهران، 1386ش.
  82. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه‏، دار الکتب الإسلامیه، تهران، 1371ش.
  83. مهدوی­راد، محمّدعلی و روح­الله شهیدی، «اندیشۀ اعجاز: ‌زمینه‌ها و سیر تطوّر آن تا قرن سوم»، پژوهش­نامۀ ثقلین، دورۀ اول، شمارۀ 2، تابستان 1393ش.
  84. میبدى، احمد بن محمّد، کشف الأسرار و عدة الأبرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى)، به سعی و اهتمام على­اصغر حکمت، امیرکبیر، تهران، ‌1371ش.
  85. نجارزادگان، فتح‌الله، تحلیل همانندناپذیری (اعجاز) قرآن، سمت، تهران، 1397ش.
  86. نهاوندى، محمّد، نفحات الرحمٰن فى تفسیر القرآن‏، مؤسسة البعثة، مرکز الطباعة و النشر، قم، 1386ش.
  87. واحدى، على بن احمد، الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز (واحدى)، تحقیق: صفوان عدنان داوودى، دار القلم‏، بیروت، 1415ق.
  88. هادوى تهرانى، مهدى، مبانى کلامى اجتهاد، مؤسسۀ فرهنگى خانۀ خرد، قم، 1377ش.