مشکوة

مشکوة

تحلیل خاستگاه شکل‌گیری مفهوم اعتماد اجتماعی در دنیای مدرن و مقایسۀ آن با اندیشۀ قرآنی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد.
2 دانشیار دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد(نویسنده مسئول).
چکیده
اعتماد و کارکردهای آن یکی از مهم­ترین شاخص­‌های سرمایۀ اجتماعی بوده و از دیرباز توجه کنشگران علوم انسانی به­‌ویژه در جامعه­‌شناسی، روان‌­شناسی و علوم سیاسی را برانگیخته است. به‌­رغم وجود آثاری در این حوزه، به زمینه‌­های فرهنگی، نگرشی و بینشی اعتماد اجتماعی و نیز بررسی مفهوم آن در بافت قرآنی کمتر توجه شده است.
پژوهش حاضر با روش توصیفی­ _ ­تحلیلی با مراجعه به منابع جامعه‌­شناسی به بسترهای تولید این مفهوم در جهان مدرن پرداخته تا با درک دقیق اصطلاح اعتماد اجتماعی، تمهیداتی برای مقایسۀ این مفهوم با بافت قرآنی فراهم سازد. دستاورد پژوهش حاکی از آن است که مفهوم اعتماد اجتماعی در دنیای معاصر، واکنشی در برابر افزایش خطرپذیری و فردگرایی بوده که وجود مؤلفه­‌های عدم تعیّن آینده، عاملیت مستقل (کنش غیرقابل کنترل) و ناآگاهی از کنش احتمالیِ دیگری در آن لزوم توسل به کنترل و اجبار را به همراه داشته است؛ حال­‌آنکه اعتماد مطلوبِ قرآن بر پایۀ نگرش مثبت (حسن‌­ظن) و ایمان جمعی استوار شده که متضمّن مؤلفه­‌های تعیّن، تعهّد و آگاهی است و هنجارها و ارزش‌های فردی (عوامل خصیصه­‌محور) و جایگاه اجتماعی افراد (عوامل جایگاه‌­محور) موجب تقویت آن می­‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analyzing the Social Trust Origins in the Modern World and Comparing It with Qur’an Thought

نویسندگان English

Hassan Namaki Noqab 1
Soheila Pirouzfar 2
1 PhD student, Ferdowsi University of Mashhad
2 Associate Professor, Department of Qur'an and Tradition Sciences, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad(Corresponding Author)
چکیده English

Trust and its functions are one of the most important indicators of social capital and have attracted humanities activists’ attention, especially sociologists, psychologists, and political scientists. Despite some books' publication in this field, less attention has been paid to the cultural, attitudinal, and insightful contexts of social trust, as well as its meaning investigation in the Qur'an context.
This research, with a descriptive-analytical method, by referring to sociological sources, has dealt with this concept's bases in the modern world's social trust, in order to compare this concept with the Qur'an context. The results indicate that social trust in the contemporary world is a reaction to the increase in risk-taking and individualism which the components of not determining the future, uncontrollable action and ignorance of another's possible action have brought the necessity of resorting to control and coercion. While the Qur'an's desired trust is based on a positive attitude (good faith) and collective faith, which includes determination, commitment and awareness. Individual norms and values ​​(attribute-oriented factors) and the social status (status factors) strengthens it.

کلیدواژه‌ها English

social trust
social capital
risk
Qur’anic assurance
faith in Qur’an
security of mind
  1. قرآن کریم.
  2. بوردیو، پی­یر، «شکل­های سرمایه»، سرمایۀ اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه، ترجمۀ افشین خاکباز و حسن پویان، به کوشش کیان تاجبخش، انتشارات شیرازه، تهران، 1384ش.
  3. پاتنام، رابرت، «جامعۀ برخوردار سرمایۀ اجتماعی و زندگی عمومی»، سرمایۀ اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، به کوشش کیان تاجبخش، انتشارات شیرازه، تهران، 1384ش.
  4. پاکتچی، احمد، «اعتماد اجتماعی در نهج­البلاغه»، اخلاق اجتماعی در نهج­البلاغه، زیر نظر احمد پاکتچی و مرتضی سلمان­نژاد، خانۀ کتاب، تهران، 1400ش.
  5. تونکیس، فران و دیگران، «اعتماد، سرمایۀ اجتماعی و اقتصاد»، اعتماد و سرمایۀ اجتماعی، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، 1387ش.
  6. تونکیس، فران و دیگران، اعتماد و سرمایۀ اجتماعی، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، 1387ش.
  7. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، محقق علی اسلامی، مرکز نشر اسراء، قم، 1388ش.
  8. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، مفردات ألفاظ القرآن الکریم، دار الشامیة، بیروت، 1412ق.
  9. ردادی، محسن، نظریۀ اعتماد سیاسی (با تأکید بر گفتمان اسلامی)، دانشگاه امام صادق؟ع؟، تهران، 1390ش.
  10. روثستاین، بو، دام­های اجتماعی و مسئلۀ اعتماد، ترجمۀ لادن رهبری و دیگران، آگه، تهران، 1393ش.
  11. زتومکا، پیوتر، اعتماد: نظریۀ جامعه­شناختی، ترجمۀ غلامرضا غفاری، انتشارات شیرازه، تهران، 1386ش.
  12. سلیگمن، آدام، «اعتماد و جامعه مدنی»، اعتماد و سرمایۀ اجتماعی، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، 1387ش.
  13. سیفعلی­ئی، فاطمه و دیگران، «بازشناسی مفهوم و مؤلّفه­های بنیادین اعتماد و کارکردهای آن در روابط اجتماعی انسان از منظر قرآن»، نظریه­های اجتماعی متفکران مسلمان، دورۀ نهم، شمارۀ 2، 1398ش.
  14. شارع­پور، محمود، «اعتماد اجتماعی و جامعۀ مخاطره­آمیز»، نقد کتاب علوم اجتماعی، شمارۀ 11، 1395ش.
  15. شیخ، زهرا، اعتماد اجتماعی و فرهنگ اعتماد، جامعه­شناسان، تهران، 1397ش.
  16. شیری، اردشیر و هدایت­الله رضایی­خواه، «جهش شناختی در اعتماد: (شناسایی ذهنیت افراد درخصوص اعتماد اجتماعی با استفاده از روش کیو)»، مجلۀ جامعه­پژوهی فرهنگی، سال هفتم، شمارۀ 4، 1395ش.
  17. صادقی، سیّد محمّدتقی و سیّد جعفر صادقی، «اعتماد اجتماعی در قرآن»، مجموعه مقالات همایش تخصصی قرآن و جامعه­شناسی، انتشارات دانشگاه بوعلی، همدان، 1390ش.
  18. طریحی، فخرالدین بن محمّد، مجمع البحرین، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران، 1375ق.
  19. طیبی، معصومه، «اعتماد بین فردی در قرآن و حدیث و تأثیر آن در تربیت انسان»، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد، به راهنمایی نهله غروی و محسن ایمانی، دانشگاه تربیت مدرس تهران، 1387ش.
  20. عارفی، یوسف، اعتماد اجتماعی در نهج البلاغه(عوامل... و کارکردها)، پایان نامه کارشناسی ارشد، راهنمایی محمد جواد محسنی، مؤسسه آموزش عالی علوم انسانی، 1395ش.
  21. فاضلی، نعمت­الله، «اعتماد اجتماعی به­عنوان مسئلۀ فرهنگی معاصر ایران»، در جستجوی اعتماد اجتماعی در ایران، جمعی از نویسندگان، ویراستار سید وحید موسوی داور، نشر پارسه، تهران، 1399ش.
  22. فنتون، ناتالی، «دیدگاه­های انتقادی در مورد اعتماد و جامعه مدنی»، اعتماد و سرمایۀ اجتماعی، ترجمۀ محمد­تقی دلفروز، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، 1387ش.
  23. فوکویاما، فرانسیس، «سرمایۀ اجتماعی و جامعۀ مدنی»، سرمایۀ اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه، ترجمۀ افشین خاکباز و حسن پویان، به کوشش کیان تاجبخش، انتشارات شیرازه، تهران، 1384ش.
  24. کتل، دونالد اف، حکومت و اعتماد عمومی، ترجمۀ طاهر اصغرپور، نگاه معاصر، تهران، 1397ش.
  25. کلمن، جیمز، «نقش سرمایۀ اجتماعی در ایجاد سرمایۀ انسانی»، سرمایۀ اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه، ترجمۀ افشین خاکباز و حسن پویان، به کوشش کیان تاجبخش، انتشارات شیرازه، تهران، 1384ش.
  26. کلمن، جیمز، بنیادهای نظریۀ اجتماعی، ترجمۀ منوچهر صبوری، نشر نی، تهران، 1377ش.
  27. گل­خرمی، زینب، «اعتمادآفرینی و راه­های گسترش آن در قرآن و روایات»، پایان­نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، مؤسسۀ آموزش عالی باختر، ایلام، 1395ش.
  28. گیدنز، آنتونی‌، پیامد­های مدرنیت، ترجمۀ محسن ثلاثی، نشر مرکز، تهران، 1377ش.
  29. گیدنز، آنتونی، جهان لغزنده است: جهانی شدن چگونه دنیای ما را شکل می­دهد، ترجمۀ علی عطاران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، تهران، 1395ش.
  30. مجلسی، محمّدباقر، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404ق.
  31. مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، «سنجش برخی از ابعاد اعتماد اجتماعی در ایران»، ، 1400ش.
  32. مصطفوی، حسن‌، التحقیق ‌فی ‌کلمات ‌القرآن، ‌دار الکتب ‌العلمیة، بیروت، 1430ق.
  33. مکارم شیرازى، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1374ش.
  34. مهدویان، محمدحسین، «بررسی ماهیت، ریشه­ها و پیامدهای اعتماد اجتماعی از منظر قرآن کریم»، پایان­نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، 1394ش.