مشکوة

مشکوة

قرآن و نظام ولای جاهلی؛ از تصحیح تا امضا

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران (نویسندۀ مسئول).
2 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران.
چکیده
ولاء و شهروندی در میان عرب با بیان‌های پرتکرار قرآن کریم از نظم متکی بر خون و نسب به نهادی بر پایۀ ایمان تبدیل شد؛ بااین‌حال قرآن دربرابر رویه‌های حقوقی ولاء که پیش از اسلام برقرار بود، سکوت کرده است. این سکوت را با توجه به انقلاب بینشی و سیاسی شگرفی که در نظام ولای پیشااسلامی ایجاد شده، چگونه باید تفسیر کرد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی­_ ­­­ تحلیلی مسئلۀ الگوی تشریعی قرآن در نظام ولاء و شهروندی را بازخوانی کرده است. بررسی‌­ها نشان می‌دهد که قرآن در همان گام نخست نزول، با سکوت خود رویه‌های پیشااسلامی حقوق شهروندی را امضا کرده و در ادامه، تنها برای اصلاح برخی احکام مردود مانند فرزندخواندگی، بیان‌های تأسیسی داشته است. نتیجه اینکه در ترکیب این سکوت‌ها و بیان‌های قرآنی، سویۀ حقوقی ولاء در اسلام شکل گرفته و وضعیت شهروندی مؤمنان، کافران غیرذمی، اهل­ ذمه، نوزادان، بردگان، بردگان آزادشده و مرتدان فطری و ملّی روشن شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Qur’an and Pre-Islamic Citizenship System: from Correction to Confirmation

نویسندگان English

Ali Rad 1
Hamed Dehghani Firouzabadi 2
1 Associate Professor, Department of Qur'anic and Tradition Sciences, Faculty of Theology, Farabi College, Tehran University (Corresponding author)
2 PhD student, Department of Qur'anic and Tradition Sciences, Faculty of Theology, Tehran University
چکیده English

Guardianship and citizenship among Arabs changed from a system based on blood and lineage to an institution based on faith with frequent expressions of the Holy Qur’an. However, the Qur'an has not stated anything against the guardianship legal procedures that existed before Islam. How should this silence be interpreted next to the tremendous visionary and political revolution that has created in the pre-Islamic guardianship system? The current research has reviewed the issue of the legislative model of the Qur'an in the system of guardianship and citizenship with descriptive-analytical method. Investigations show that the Qur'an in the very first step of its revelation confirmed the pre-Islamic procedures of citizenship rights with its silence, and later, only to correct some rejected decrees such as adoption, Qur’an made foundational statements. The result is that in the combination of these silences and Qur'anic statements, the legal aspect of guardianship has been formed in Islam and the citizenship status of believers, infidels, non-Muslim subject, infants, slaves, freed slaves and natural and national apostates has been clarified.

کلیدواژه‌ها English

rulings verses
confirmed rules
law history
pre-Islamic jurisprudence
guardianship
  1. قرآن کریم، ترجمۀ غلامعلی حداد عادل،آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامى، مشهد مقدس، 1390ش.
  2. ابن ‌ابی‌ شیبه، ابوبکر عبدالله بن محمّد، المصنف، تحقیق: کمال یوسف الحوت، دار التاج، بیروت، ١٤٠٩ق.
  3. ابن ‌حبیب بغدادی، محمّد، المنمق فی أخبار قریش، تحقیق: خورشید احمد فاروق، عالم الکتب، بیروت، 1405ق.
  4. ابن ‌حیون، نعمان بن محمّد، دعائم الإسلام، دار المعارف، القاهره، 1383ق.
  5. ابن ‌منظور، محمّد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.
  6. ابن ‌هشام، عبدالملک بن هشام، التیجان فی ملوک حمیر، مرکز الدراسات والأبحاث الیمنیة، صنعاء، 1347ق.
  7. ابن ‌هشام، عبدالملک بن هشام، سیرة ابن هشام، تحقیق: مصطفى السقا، شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی وأولاده بمصر، 1375ق.
  8. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الأغانی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1415ق.
  9. ابوعبید، قاسم بن سلّام، کتاب الأموال، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
  10. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق: مصطفى دیب البغا، دار ابن کثیر، دمشق، ١٤١٤ق.
  11. پاکتچی، احمد، «جزیه»، دائرة­المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱۸، تهران، ۱۳۸۶ش.
  12. ثقفی، ابراهیم بن محمّد، الغارات، انجمن آثار ملّی، تهران، 1395ش.
  13. جفری، آرتور، واژه‌های دخیل در قرآن مجید، ترجمۀ دکتر فریدون بدره‌ای، توس، تهران، ۱۳۸۶ش.
  14. حرّ عاملى، محمد بن حسن‏، وسائل الشیعة، تحقیق: مؤسسۀ آل البیت؟عهم؟‏، قم‏، 1409ق‏.
  15. حسان بن ثابت، دیوان حسان بن ثابت الأنصاری، تحقیق: ولید عرفات‌، دار صادر، بیروت‌، 1974م.
  16. زهری، محمّد بن سعد، الطبقات الکبیر، مکتبة الخانجی، القاهره، ١٤٢١ق.
  17. زیدان، جرجی، تاریخ التمدن الإسلامی، دار مکتبة الحیاة، بیروت، بی‌تا.
  18. سعید، محمّد، أنبیاء البدو: الحراک الثقافی والسیاسی فی المجتمع العربی قبل الإسلام، دار الساقی، بیروت، 2018م.
  19. سهیلی، ابوالقاسم عبدالرحمن بن عبدالله، الروض الأنف فی شرح السیرة النبویة لإبن هشام، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ١٤٢١ق.
  20. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الإکلیل فی استنباط التنزیل، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1401ق.
  21. شیخ طوسى، أبو جعفر محمّد بن حسن‏، تهذیب الأحکام، تحقیق: حسن خرسان‏، دار الکتب الإسلامیه‏، تهران‏، 1407ق‏.
  22. طباطبائی، محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1352ش.
  23. علی، جواد، المفصل فى تاریخ العرب قبل الإسلام، دار الساقی، بیروت، ١٤٢٢ق.
  24. فارابی، اسحاق بن إبراهیم، معجم دیوان الأدب، مؤسسة دار الشعب للصحافة والطباعة والنشر، القاهره، 1424ق.
  25. کتاب مقدس.
  26. کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1407ق.
  27. میرفخرایی، مهشید (مترجم)، روایت‌ پهلوی: متنی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ میانه‌ (پهلوی‌ ساسانی‌)، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1367ش.
  28. نباتیان، محمداسماعیل، «شبکه ولاء؛ طرحی از الگوی جامعۀ قرآنی از منظر آیت‌الله محمّدمهدی آصفی»، علوم سیاسی، شمارۀ 77، بهار 1396ش.
  29. نص، احسان، العصبیة القبلیة وأثرها فی الشعر الأموی، دار الفکر، بیروت، ۱۹۷۳م.