مشکوة

مشکوة

اثبات عدم اشتراط تأثیرگذاری در وجوب امر به معروف و نهی از منکر با تکیه بر آیه 164 اعراف

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسنده
کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد.
چکیده
یکی از فریضه­‌های بنیادین شریعت اسلامی فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر است. فقیهان برای استقرار وجوب این فریضه شروطی برشمرده‌اند که یکی از آن­ها «شرط تأثیر» است. پژوهش حاضر به روش اکتشافی­ _ ­تحلیلی و با بهره­‌گیری از منابع کتابخانه‌ای درپی تبیین ادلۀ قرآنی دربارۀ عدم اشتراط این شرط در استقرار وجوب فریضۀ یادشده است. فرضیۀ پژوهش حاضر این است که براساس عمومات و اطلاقات قرآنی با محوریت آیۀ 164 سورۀ اعراف و همچنین روایات معتبر نمی‌توان چنین شرطی را به­‌عنوان شرط وجوب فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر درنظر داشت. برای اثبات این مدعا به مدلول آیاتی که بیان‌کنندۀ دو اصل ذیل هستند، استناد شده است: عمومات رهنمون به انجام وظیفۀ دینی در مواجهه با منکرات اجتماعی و منتفی نبودن احتمال اثرگذاری در روند تبلیغ و انذار به‌­نحو مطلق. ادلۀ ادعایی باورمندان به شرط تأثیر نیز به سه بخش روایات، اجماع و حکم عقل تقسیم و بررسی شده و ناکافی بودن هریک برای اثبات مدعای آنان به اثبات رسیده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Proving that Effectiveness Is Not an Obligation Condition for Bid for Good and Forbid of Wrong Based on Al-A'raf Surah, Verse 164

نویسنده English

Alborz Mohaqeq Garfami
MA in Qur'an and Tradition Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad
چکیده English

One of the fundamental duties of Islamic law is to bid for good and forbid of wrong. The jurists have listed conditions for establishing the obligation; one of them is the "condition of effect". The research is based on the exploratory-analytical method and by using library sources in order to explain the Qur'anic evidence about the requirement of this condition in establishing the obligation of the mentioned duty. The hypothesis of the research is that based on the generalities and applications of the Qur'an, specially verse 164 of Al-A'raf Surah, as well as authentic traditions, this condition cannot be considered as a requirement of bid for good and forbid of wrong. In order to prove this claim, the meanings of the verses that express the following two principals have been cited: The generalities that guide us to perform our religious duty in the face of social evils and the possibility of influencing the process of preaching and warning cannot be ruled out in an absolute way. The alleged evidences of the believers have been divided into three parts: traditions, consensus and the reason decree which inadequacy of each has been proven.

کلیدواژه‌ها English

bid for good
forbid of wrong
effectiveness is not a condition
verse 164 of Al-A'raf Surah
ultimatum
responsibility
  1. قرآن کریم، ترجمۀ محمّد صادقی تهرانی، اسوه، قم، 1382ش.
  2. آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415ق.
  3. ابن ابی جمهور احسایی، محمّد بن زین‌الدین، عوالی اللئالی العزیزیة، دار سیّد الشهداء، قم، 1405ق.
  4. ابن بابویه، محمّد بن علی، الخصال، جامعۀ مدرسین، قم، 1362ش.
  5. ابن بابویه، محمّد بن علی، عیون اخبار الرضا؟ع؟، ترجمۀ حمیدرضا مستفید، نشر جهان، تهران، 1378ش.
  6. ابن خالویه، حسین بن محمّد، اعراب القرائات السبع و عللها، مکتبة الخانجی، القاهرة، 1413ق.
  7. ابن عاشور، محمّد طاهر، تفسیر التحریر و التنویر، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1420ق.
  8. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، 1408ق.
  9. ایزدی­فرد، علی­اکبر و صالح منتظری، «بررسی فقهی شرط احتمال تأثیر در امر به معروف و نهی از منکر از نظر زمان و محدودۀ تأثیرگذاری»، پژوهش­های فقهی، دورۀ دهم، شمارۀ 2، تابستان 1393ش.
  10. بحرانی، سیّد ‌هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، مؤسسة البعثة، قم، 1374ش.
  11. برقی، احمد بن محمّد بن خالد، المحاسن، دار الکتب الإسلامیة، قم، 1371ق.
  12. بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1427ق.
  13. بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
  14. جاحظ، عمر بن بحر، رسائل، دار و مکتبة الهلال، بیروت، 2002م.
  15. حب­الله، حیدر، فقه امر به معروف و نهی از منکر، ترجمۀ علی الهی خراسانی و دیگران، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، 1396ش.
  16. حرّ عاملی، محمّد بن حسن، وسائل الشیعة، آل البیت؟عهم؟، قم، 1409ق.
  17. حلبی، تقی بن نجم، الکافی فی الفقه، مکتبة الإمام امیر المؤمنین؟ع؟العامة، اصفهان، بی‌تا.
  18. خواجه نصیرالدین طوسی، محمّد بن محمّد، تجرید الإعتقاد، تحقیق: محمّد جواد الحسینی الجلالی، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1407ق.
  19. خوانساری، سیّد احمد، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، مکتبة الصدوق، تهران، 1355ش.
  20. خویی، سیّد ابوالقاسم، منهاج الصالحین، مهر، قم، 1410ق.
  21. رضا، محمّد رشید، تفسیر المنار، دار المعرفة، بیروت، 1414ق.
  22. روحانی، سیّد محمّدصادق، فقه الصادق؟ع؟، منشورات الإجتهاد، قم، 1438ق.
  23. زحیلی، وهبة، التفسیر المنیر، دار الفکر المعاصر، بیروت، 1411ق.
  24. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
  25. سیستانی، سیّد علی، توضیح المسائل جامع، دفتر مرجع عالی­قدر حاج سیّد علی حسینی سیستانی، مشهد، 1401ش.
  26. شریف رضی، محمّد بن حسین، نهج البلاغة، تحقیق: صبحی الصالح، دار الهجرة، قم، 1414ق.
  • شیرازی، سیّد محمّد، الفقه (موسوعة الاستدلالیة فی الفقه الإسلامی)، دار العلوم، بیروت، 1409ق.
  • صادقی تهرانی، محمّد، سپاه نگهبان اسلام، شکرانه، قم، 1396ش.
  • صادقی تهرانی، محمّد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السّنّـــة، فرهنگ اسلامی، قم، 1406ق.
  • طباطبایی، سیّد محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی، بیروت، 1390ق.
  • طباطبایی قمی، سیّد تقی، مبانی منهاج الصالحین، دار السرور، بیروت، 1418ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصر خسرو، تهران، 1372ش.
  • طوسی، محمّد بن حسن، الإقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، چهل­ستون، تهران، 1400ش.
  • طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء الکتب العربی، بیروت، بی‌تا.
  • طوسی، محمّد بن حسن، تهذیب الأحکام، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1407ق.
  • عراقی، ضیاءالدین، شرح تبصره المتعلمین، قم، اسلامی، 1414ق.
  • علامه حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، مؤسسة آل البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث، بیروت، 1438ق.
  • عمادی، عبدالله، مشق ارشاد: تأثیرگذاری و متقاعدسازی در امر به معروف و نهی از منکر، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، 1401ش.
  • عیاشی، محمّد بن مسعود، تفسیر العیاشی، المطبعة العلمیة، تهران، 1380ق.
  • غزالی، ابو حامد بن محمّد، الأربعین فی أصول الدین، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1409ق.
  • فخر رازی، محمّد بن عمر، التفسیر الکبیر، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
  • فیض کاشانی، محمّد بن شاه مرتضی، تفسسیر الصافی، مکتبة الصدر، تهران، 1415ق.
  • فیض کاشانی، محمّد بن شاه مرتضی، مفاتیح الشرائع، مدرسۀ عالی شهید مطهری، تهران، 1395ش.
  • قاسم بن محمد، الأساس فی العقائد الأکیاس، مکتبة التراث الإسلامی، صعدة، 1421ق.
  • قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، مرکز فرهنگی درس­هایی از قرآن، تهران، 1388ش.
  • قربانی لاهیجی، زین­العابدین، تفسیر جامع آیات الاحکام، دارالحدیث، قم، 1391ش.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1364ش.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، دار الکتاب، قم، 1404ق.
  • سلیمان کلوانق، امین و دیگران، «واکاوی شرطیت احتمال تأثیر در وجوب امر به معروف و نهی از منکر»، قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شمارۀ 9، پاییز و زمستان 1397ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، 1429ق.
  • ماتریدی، محمّد بن محمّد، تأویلات اهل السّنّـــة، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1426ق.
  • مطهّری، مرتضی، حماسۀ حسینی، صدرا، تهران، 1389ش.
  • مطهّری، احمد، مستند تحریر الوسیلة، خیام، قم، 1403ق.
  • مغنیة، محمّدجواد، التفسیر الکاشف، دار الکتاب الإسلامی، قم، 1424ق.
  • مقدس اردبیلی، احمد، مجمع الفائدة و البرهان، اسلامی، قم، 1438ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، اسلامیه، تهران، 1373ش.
  • منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1409ق.
  • موسوی خمینی، سیّد روح­الله، تحریر الوسیله، مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1392ش.
  • موسوی سبزواری، سیّد عبدالاعلی، مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، دفتر مؤلف، قم، 1413ق.
  • نجفی، محمّدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، اسلامیة، تهران، 1363ش.
  • نوری همدانی، حسین، الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر؛ بحوث فقهیة، مهدی موعود؟عج؟، قم، 1434ق.