مشکوة

مشکوة

نظریۀ وظیفه‌گرایی اخلاقی در قرآن و تأثیر آن بر فهم آیۀ 193 سورۀ بقره

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه معارف اسلامی دانشکدۀ الهیات دانشگاه فردوسی مشهد (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد.
چکیده
پیکار با غیرمسلمانان و شرایط آن یکی از موضوعاتی است که از دیرباز در آثار تفسیری مطرح بوده و مفسران در اینکه مُقاتل کیست و دلیل ضرورت جنگ با غیرمسلمان چیست، اختلاف‌­ نظر داشته‌­اند. پژوهش حاضر می‌کوشد با به­‌کارگیری روش توصیف، تبیین و تحلیل نقادانه، دیدگاه‌­های مطرح‌­شده ذیل آیۀ 193 سورۀ بقره را بررسی کند. در این میان غفلت از نظریۀ اخلاقی قرآن در دیدگاه­‌های تفسیری سبب طرح آرایی غیرموجه شده است. هدف از پژوهش پیش­‌رو شناسایی نظریۀ اخلاقی قرآن برای فهم بهتر آیۀ یادشده از طریق واکاوی نظریه‌­های اخلاقی در اخلاق هنجاری است. نتایج پژوهش نشان­‌دهندۀ این است که نظریۀ اخلاقی قرآن به نظریۀ وظیفه­‌گرایی اخلاقی نزدیک شده است. براساس این رویکرد، آسیب رساندن به افراد غیرمُقاتل از دیدگاه اخلاقی ناپسند است. براین اساس غیرمسلمان نباید برای عقیدۀ نادرستش کشته شود. همچنین واژۀ «فتنه» با توجه به سیاق آیات 190 تا 193 سورۀ بقره و معناشناسی آن، از اقدامات خراب­کارانۀ غیرمسلمانان و نیز آزار مسلمانان حکایت داشته و دیگر معانی مطرح‌­شده از معانی اصیل آن به‌شمار نمی‌­آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analyzing the Deontological Ethics Theory in the Qur’an and its Effect on Understanding of Al-Baqarah Surah, Verse 193

نویسندگان English

Yaser Delshad 1
Mohammad Javad Enayati Rad 2
1 Ph.D student, Qur'an and Tradition Sciences, Department of Islamic Studies, Theology Faculty, Ferdowsi University of Mashhad (Corresponding Author)
2 assistant professor, Department of Islamic Studies, Theology Faculty, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

Fighting with non-Muslims and its conditions is one of the issues that have always been discussed in the interpretations. Commentators differ on who is the warrior and what is the reason for the necessity of war with non-Muslims. This research tries to investigate these views according to verse 193 of Al-Baqara Surah by description, explanation and critical analysis. In the meantime, the neglect of the Qur'an moral theory in the interpretation views has caused unjustified opinions. The purpose of the research is to identify the Qur'an ethical theory   in normative ethics in order to get a better understanding of the mentioned verse.  The results show that the moral theory of the Qur'an is close to the deontological ethics. According to this approach, harming non- warrior is morally objectionable, and a non-Muslim should not be killed for his wrong belief. Also, according to the Al-Baqarah Surah, verses 190 to 193, and its semantics, the word “sedition " indicates the destructive actions of non-Muslims as well as the persecution of Muslims, and other meanings of the word "sedition" are not among its original meanings.

کلیدواژه‌ها English

moral theory of the Qur'an
deontological ethics
moral action
verse 193 of Baqarah
sedition
warrior
  1. قرآن کریم، ترجمۀ سید جلال الدین مجتبوی.
  2. آلوسی، محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، دار إحیاء التراث، بیروت، 1420ق.
  3. ابن ‌بابویه، محمّد بن على‏، عیون أخبار الرضا؟ع؟ تحقیق: مهدی لاجوردی، نشر جهان، تهران، 1378ش.
  4. ابن ­فارس، احمد بن زکریا، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبد السلام محمّد هارون، دار الفکر، قم، 1979م.
  5. ابن کثیر دمشقی، تفسیرالقرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419.
  6. ابن ­منظور، محمّد بن مکرّم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.
  7. اترک، حسین، «وظیفه­گرایی اخلاقی»، فصلنامۀ اخلاق در علوم و فناوری، دورۀ پنجم، شماره­های 1ـ2، 1389ش.
  8. بابائی، علی­اکبر، قواعد تفسیر قرآن، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، 1394ش.
  9. بلاغی نجفی، محمّدجواد، آلاء الرّحمن فی تفسیر القرآن، بنیاد بعثت، قم، 1420ق.
  10. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
  11. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح فی اللغة و العلوم، دار العلم، بیروت، 1407ق.
  12. حسینی رامندی، علی­اکبر، درآمدی بر مؤلفه­های نظام اخلاقی قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، 1399ش.
  13. حسینی رامندی، علی­اکبر، نظریۀ اخلاق هنجاری اسلام براساس قرآن کریم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، 1398ش.
  14. حلّی، نجم‌الدین، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، انتشارات استقلال، تهران، 1409ق.
  15. رازی، فخرالدین، مفاتیح الغیب، إحیاء التراث العربی، بیروت،1420ق.
  16. راغب اصفهانى، حسین بن محمّد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودى، دار القلم ـ الدار الشامیة، بیروت ـ دمشق، 1412ق.
  17. راوندى قطب‌الدین، سعید بن هبةالله، فقه القرآن فى شرح آیات الأحکام، کتابخانۀ آیت­الله مرعشى نجفى، قم، 1405ق.
  18. رضا، محمّد رشید، تفسیر القرآن العظیم (تفسیر المنار)، الهیئة المصریة العامة للکتاب، القاهرة، 1990م.
  19. ریچلز، جیمز، فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ آرش اخگری، انتشارات حکمت، تهران، 1389ش.
  20. زبیدی، محمّد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، دار مکتبة الحیاة، بیروت، بی­تا.
  21. زحیلی، وهبة، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دار الفکر المعاصر، بیروت، 1418ق.
  22. زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دارالمعرفة، بیروت، 1407ق.
  23. سبزوارى نجفى، محمّد بن حبیب‌الله، إرشاد الأذهان إلى تفسیر القرآن، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 1419ق.
  24. صادقی، هادی، فلسفۀ اخلاق در دایرۀ عقل و دین؛ فرانظریۀ یکپارچگی اخلاق، کتاب طه، قم، 1399ش.
  25. طالقانی، سیّد محمود، پرتوی از قرآن، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1362ش.
  26. طباطبایى، سید محمّدحسین، المیزان فى تفسیر القرآن، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، قم، 1417ق.
  27. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، دار المعرفة، بیروت، 1408ق.
  28. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن، دار المعرفة، بیروت، 1412ق.
  29. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق: سیّد احمد حسینی، کتاب­فروشی مرتضوی، تهران، 1375ش.
  30. طوسی، محمّد بن­ حسن، الإقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، انتشارات چهل­ستون، تهران، 1375ش.
  31. طوسی، محمّد بن­ حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، آل البیت، قم، 1389ش.
  32. علیزاده، مهدی، آیین زندگی (اخلاق کاربردی)، دفتر نشر معارف، قم، 1401ش.
  33. فراهیدى، خلیل بن احمد، العین، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.
  34. فضل الله، محمّدحسین، تفسیر من وحی القرآن، دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، 2018م.
  35. قربان­نیا، ناصر، حقوق بشر و حقوق بشردوستانه، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، قم، 1387ش.
  36. قرطبی، محمّد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1364ش.
  37. قطب، سیّد، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، 1412ق.
  38. کربلایی پازوکی، علی و سیّد جابر موسوی­راد، «بررسی و تحلیل دیدگاه آیت­الله مصباح یزدی دربارۀ ملاک اعتبار گزاره­های اخلاقی»، فصلنامۀ اخلاق­پژوهی، سال پنجم، ش 4، زمستان 1401ش.
  39. کریمی، محمّدرضا، الگوی انگیزش اخلاقی قرآن کریم، دانشگاه باقرالعلوم، قم، 1402.
  40. لطفی، عبدالرضا و دیگران، بررسی تحقیقی حقوق بشردوستانه در منابع اسلامی و اسناد بین­المللی، دارالهدی، قم، 1391ش.
  41. مدرّسى، سیّد محمّدتقی، من هدی القرآن، دار محبی الحسین، تهران، 1419ق.
  42. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات ­القرآن ­الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360ش.
  43. مطهری، مرتضی، مجموعۀ آثار، جلد 5، انتشارات صدرا، قم، 1387ش.
  44. مغنیة، محمّدجواد، التفسیر الکاشف، دار العلم للملایین، بیروت، 1424ق.
  45. موحدی، محمّدجواد، وظیفه­گرایی و پیامدگرایی در اخلاق، انتشارات نگاه معاصر، تهران، 1398ش.
  46. ویلیامز، برنارد، فلسفه اخلاق، ترجمه زهرا جلالی، معارف، قم،1383.
  47. هولمز، رابرت ال، مبانی فلسفه اخلاق، ترجمه: مسعود علیا، انتشارات ققنوس، تهران، 1382ش.