مشکوة

مشکوة

مرزهای مفهومی خودشفقتی در قرآن کریم با رویکردی به روان‌شناسی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم (نویسندۀ مسئول).
2 استاد مدعو دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.
چکیده
خودشفقتی یا مهربانی با خویشتن فضیلتی اخلاقی در قرآن کریم و در روان­شناسی، یک سازۀ مثبت بنیادین به شمار می‌آید. تأکید بر پذیرش خود، عبور از شکست‌ها بدون انزوا و سرزنش افراطی خویشتن اگر دقیق و صحیح فهم نشود، می‌تواند این فضیلت نیکو را به برخی ویژگی‌های ناشایست اخلاقی و روان­شناختی مشتبه سازد. مسئلۀ پژوهش حاضر استخراج مفاهیم قابل خلط با خودشفقتی در قرآن و روان‌­شناسی و تبیین تمایزات میان آن­‌هاست. به این منظور، در مرحلۀ نخست، آیات ناظر به هرگونه تعامل با خود استخراج شده و موارد دارای دو شرط اشتراک ضمنی با خودشفقتی و مذموم بودن اخلاقی، در دامنۀ تحلیل قرار گرفت. در مرحلۀ دوم، موارد یادشده در دو حیطۀ قرآنی و روان­‌شناختی تبیین شده و تمایزات آن­ها با «شفقت بر خود» تحلیل شد. حاصل پژوهش، دستیابی به دو رذیلۀ عمدۀ قابل خلط با خودشفقتی بود که عبارت­‌اند از: تکبّر (با شبکۀ مفاهیم خودشیفتگی، خودپرستی و خودخواهی) و خودفریبی که هر دو به­‌رغم شباهت سطحی با خودشفقتی، تمایز جدّی با آن دارند. امّا عزّت­‌نفس که از دیدگاه برخی روان­‌شناسان در تقابل با خودشفقتی مطرح شده، در گفتمان قرآنی، با آن هم‌­سو و قابل جمع شناخته شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Self-Compassion Conceptual Boundaries in the Holy Qur’an with a Psychology Approach

نویسندگان English

Bibi Hakimeh Hosseini Hekmat 1
HasanAli Razi 2
1 Assistant Professor, Qom University of Science and tradition (corresponding author)
2 Visiting Professor, Qom University of Science and tradition
چکیده English

Self-compassion or kindness towards oneself is considered a moral virtue in the Holy Qur’an and psychology, as a foundational positive construct. Emphasizing self-acceptance, moving beyond failures without isolation and excessive self-blame, if not understood accurately and correctly, can distort this noble virtue into undesirable psychological and moral characteristics. The present research aims to extract concepts that are easily confused with self-compassion in the Qur’an and psychology, and to explain their distinctions. To this end, in the first phase, verses related to any kind of interaction with oneself were extracted and analyzed. In the second phase, the aforementioned points were explained within two domains: the Qur'an and psychology, and their distinctions from "self-compassion" were analyzed. The research findings identified two major vices that can be confused with self-compassion; arrogance (linked to concepts like narcissism, self-centeredness, and selfishness) and self-deception. Although these two share superficial similarities with self-compassion, they are fundamentally different from it. However, self-esteem, considered by some psychologists as being opposed to self-compassion, was found to be compatible and aligned with that in the Qur'anic discourse.

کلیدواژه‌ها English

Self-compassion
Qur’anic morality
self-kindness
self-deception
self-esteem
arrogance
  1. قرآن کریم، ترجمۀ عبدالمحمّد آیتی.
  2. نهج‌البلاغه، ترجمۀ محمّدتقی جعفری.
  3. إبن ‌فارس، أحمد، معجم مقاییس ‌اللغة، دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، قم، 1404ق.
  4. إبن‌ منظور، محمّد بن‌ مکرّم، ‏لسان ‌العرب‏، دار صادر، بیروت، 1414ق.
  5. احدی، بتول، «رابطۀ احساس تنهایی و عزّت­نفس با سبک­های دل­بستگی دانشجویان»، مطالعات روان­شناختی، دورۀ پنجم، شمارۀ 1، فروردین 1388ش.
  6. اخطب خوارزم، موفق بن احمد و سماوی، محمد، مقتل الحسین؟ع؟، انوار الهدی، قم،1423ق.
  7. انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، سخن، تهران، 1381ش.
  8. بحرانى، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مؤسّسة البعثة، قم‏، 1415ق.
  9. براندن، ناتانیل، روان‌شناسی عزّت­نفس، ترجمۀ مهدی قراچه‌داغی، نشر نخستین، تهران، 1379ش.
  10. براندن، ناتانیل، عزّت­نفس، ترجمۀ مهدی قراچه­داغی، نشر نخستین، تهران، 1387ش.
  11. بهنام‌فر، محمّد و زینب طلایی، «تحلیل روان­شناختی خودستایی‌های خاقانی بر مبنای دیدگاه کارن هورنای»، پژوهش­نامۀ ادب غنایی، شمارۀ 22، بهار و تابستان 1393ش.
  12. تفضّلی، احمد، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، سخن، تهران، 1377ش.
  13. جعفری، محمّدتقی، حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، مؤسّسۀ تدوین و نشر آثار علامه جعفری، تهران، 1390ش.
  14. جمعی از نویسندگان، موسوعة نضرة النعیم فی أخلاق الرّسول الکریم، دار الوسیلة للنشر والتوزیع، جدّة، 1418ق.
  15. چهرقانی، رسول، «نارسیسیسم در شعر خاقانی»، آموزش زبان و ادب فارسی، شمارۀ 68، 1382ش.
  16. حسینی شاه­عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری، نشر میقات، 1363ش.
  17. خویی، سیّد أبو القاسم، البیان فی تفسیر القرآن، مطبعة علمیة، قم، 1401ق.
  18. دهخدا، علی‌اکبر، لغت­نامۀ دهخدا، دانشگاه تهران، تهران، 1377ش.
  19. راغب أصفهانی، حسین بن محمّد، الذریعة إلی مکارم الشریعة، تحقیق: أبو زید عجمی، القاهرة، 1407ق.
  20. راغب أصفهانی، حسین بن محمّد، المفردات فی غریب القرآن، دار العلم _ الدار الشّامیة، بیروت، 1412ق.
  21. شریعتی، فهیمه و صمصامی، محبوبه، «بررسی مقایسه‌ای عزّت­نفس در متون اخلاق وحیانی و روان‌شناسی»، سراج منیر، سال نهم، شمارۀ 31، تابستان 1397ش.
  22. شریف لاهیجی، محمّد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، دفتر نشر دادمکان، 1373ش.
  23. شولتز، دوان و سیدنی آلن، نظریه‌های شخصیت، ترجمۀ یحیی سیّدمحمّدی، تهران، 1390ش.
  24. طباطبائى، محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ‏مؤسّسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت،‏ 1390ق‏.
  25. یحیی بن عدی، تهذیب الاخلاق، ترجمۀ محمّد دامادی، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1365ش.
  26. علیزاده، مهدی و تیموری فریدنی، علی­اکبر، «خودفریبی از منظر روان­شناسی با تأکید بر اندیشۀ آیت­الله جوادی آملی»، اخلاق وحیانی، سال پنجم، شمارۀ 2، پیاپی 12، بهار و تابستان 1396ش.
  27. غزالی، محمّد بن محمّد، إحیاء علوم الدین، بی‌نا، تهران، 1368ش.
  28. فرامرز قراملکی، احد، «ادب نقدپذیری (1) (تعریف و مبانی)»، نقد کتاب فقه و حقوق، شمارۀ 1، 1394ش.
  29. فرامرز قراملکی، احد، اخلاق حرفه‌ای، مجنون، قم، 1393ش.
  30. فرامرز قراملکی، احد، برادران دروغین، بینش‌ نو، تهران، 1403ش.
  31. فراهیدی، خلیل ‌بن ‌أحمد، کتاب العین، دار الهجرة، قم، 1410ق.
  32. فرهوش، محمّد و دیگران، «جایگاه و مؤلفه‌های عزّت­نفس در قرآن و روایات»، معرفت، شمارۀ 239، 1396ش.
  33. فیروزبخت، مهرداد، آلفرد آدلر: گسترۀ نظریه شخصیت و روان درمانی، دانژه، تهران، 1396ش.
  34. فیض کاشانی، ملا محسن، الحقایق فی محاسن الخالق، قم، دار الکتب الإسلامی، 1382ش.
  35. فیض کاشانی، ملا محسن، المحجة البیضاء، تصحیح: على اکبر غفارى،‏ ‏مؤسسۀ انتشارات اسلامى جامعۀ مدرّسین،‏ قم، ‏1417ق.‏
  36. قرطبی، تفسیر القرطبی، تحقیق: مصطفى السقا، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1405ق.
  37. قمی مشهدی، علی بن إبراهیم، التفسیر القمی، دار الکتاب، قم، 1367ش.
  38. کلینى، محمّد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: دار الحدیث،‏ دار الحدیث،‏ قم، 1429ق.
  39. گلمن، دنیل، زندگی در باتلاق فریب؛ روان­شناسی خودفریبی، ترجمۀ رامین بختیاری، نسل نواندیش، تهران، 1390ش.
  40. لابه، برژیت و میشل پوش، دنیایی را تصوّر کن که... (فلسفه به زبان ساده)، ترجمۀ پروانه عروج‌نیا، نشر آسمان خیال، قم، 1390ش.
  41. مجلسى، محمّدباقر، ‏بحار الأنوار، تحقیق: جمعى از محققان،‏ ‏دار إحیاء التراث العربی،‏ بیروت، ‏1403ق.
  42. محمّدی، مجید، «عزّت­نفس»، اصلاح و تربیت، سال پنجم، شمارۀ 58 و 59، 1385ش.
  43. مسکویه، احمد بن محمّد، الحکمة الخالدة، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1358ش.
  44. مصباح یزدی، محمّدتقی، به‌سوی خودسازی، مؤسّسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، 1384ش.
  45. مطهّری، مرتضى، ‏مجموعه آثار استاد شهید مطهّری، صدرا، قم، 1372ش‏.
  46. معین، محمّد، فرهنگ فارسی معین، ساحل، تهران، 1382ش.
  47. مغنیة، محمّدجواد، التفسیر الکاشف، دار الکتاب الإسلامی، قم، 1424ق.
  48. مقدسی، إبن قدامة، مختصر منهاج القاصدین، شعیب، دمشق، 1398ق.
  49. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، مدرسۀ امام علی بن ابی­طالب؟ع؟، قم، 1378ش.
  50. مناوی، محمّد عبدالرؤوف، التوقیف علی مهمات التعاریف، دار الفکر، دمشق،1410ق.
  51. نراقی، محمّدمهدی، جامع السّعادات، بی‌نا، نجف، 1387ق.
  52. هراتیان، عباسعلی و دیگران، «ساخت و اعتباریابی مقیاس اسلامی تکبّر_ تواضع»، روان‌شناسی و دین، شمارۀ 24، زمستان 1392ش.