مشکوة

مشکوة

رهیافتی بلاغی به کنایات سورۀ یوسف؛ پیوندهای تاریخی و نوآوری‌های زبانی

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان
1 عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی و دانش‌آموختۀ حوزۀ علمیۀ خراسان (نویسندۀ مسئول).
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران.
3 طلبۀ سطح 4، گرایش تفسیر تطبیقی، مؤسسه عالی تخصصی امام حسین(ع)، یزد
چکیده
کنایه کاربست لفظ در غیر معنای حقیقی، همراه با قرینه است تا بر بلاغت سخن بیفزاید. سورۀ یوسف، از نظر روایتگری، به­‌عنوان یکی از برجسته­‌ترین سوره‌های قرآن شناخته می‌­شود؛ ازاین‌­رو انتظار می‌رود که کنایات به‌­کاررفته در آن نیز از چنین ویژگی‌ بلاغی‌ای برخوردار باشند. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر به‌دست‌ آوردن نوع و ویژگی‌های این کنایات است. آزمون پیش­‌فرض یادشده هدف راهبردی ایجابی و اکتشافی پژوهش است تا از این طریق خصایص بلاغی و متمایز کنایات به‌­کاررفته در سورۀ یوسف آشکار شود. براین­‌اساس پژوهش در مقام پاسخ به این پرسش است که چه نوع کنایاتی در سورۀ یوسف به‌کار رفته است؟پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی و بازخوانی آیات می‌کوشد تنوع و خاستگاه کنایات در سورۀ یوسف را معرّفی کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برخی از این کنایات از ادب عصر جاهلی نشئت گرفته و برخی دیگر به­‌طور اختصاصی به­‌وسیلۀ زبان قرآن نوآوری شده‌اند. نوآوری‌ صورت­‌گرفته این امکان را فراهم آورده که قرآن بتواند از کارکرد حدّاکثری کنایه در ترسیم و تصویر مفاهیم چندوجهی، پیچیده و عرفی بهره‌مند شود. اهمیت پژوهش در این است که نشان می‌دهد کنایات در زمان نزول، بخشی از گفتمان معمول مردم بوده و قرآن نیز با بلاغت خود از این ابزار زبانی بهره‌ برده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rhetorical Approach to the Metaphors in Yusuf Surah: Historical Connections and Linguistic Innovations

نویسندگان English

Ali Jalaian Akbarnia 1
Ali Rad 2
Roqayeh Sadat Mosaddeq 3
1 faculty member of Razavi University of Islamic Sciences, graduate of Khorasan Seminary (corresponding author)
2 associate professor, Department of Qu’ran and Tradition Sciences, Faculty of Theology, Farabi Colleges, University of Tehran
3 tudent of Yazd Seminary, level 4, Comparative Interpretation orientation, Imam Hussein Specialized Higher Institute, Yazd
چکیده English

Allusion is the use of a word in a non-referential sense, along with a metaphor, to add to the rhetoric of the speech. Yusuf Surah is recognized as one of the most prominent Surahs of the Qur'an in terms of narration; therefore, it is expected that the metaphors employed within it also possess such rhetorical excellence. The main issue of this research is to identify the type and characteristics of these metaphors. The proposed hypothesis aims to serve an affirmative and exploratory strategy, through this, the rhetorical features and distinctive qualities of the metaphors used in Yusuf Surah can be revealed. Accordingly, the research seeks to answer the question: What types of metaphors are used in Yusuf Surah? Using an analytical method and verse re-examination, this study endeavors to define the diversity and origins of the metaphors in Surah Yusuf. The results indicate that some of these metaphors originate from pre-Islamic Arabic literature, while others have been innovated exclusively through the Qur'an language. This innovation has enabled the Qur'an to maximally utilize metaphors to depict and illustrate multifaceted, complex, and conventional concepts. The significance of this research lies in demonstrating that metaphors were part of common discourse at the time of revelation, and the Qur'an, with its eloquence, has effectively employed this linguistic tool.

کلیدواژه‌ها English

metaphor
Arabic poetry
Qur'an
Yusuf Surah
eloquence
Qur'anic language
linguistic asymmetry
  1. قرآن کریم، ترجمۀ مکارم شیرازی، ناصر
  2. ابن أثیر جزری، ضیاء الدین، المثل السّائر فی أدب الکاتب و الشّاعر، تحقیق: محمّد محیی‌الدین عبدالحمید، مکتبة عصریة، بیروت، 1999م.
  3. ابن منظور، محمّد بن مکرّم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.
  4. انباری، ابوبکر، الزّاهر فی معانی کلمات النّاس، تحقیق: حاتم صالح الضامن، مؤسسة رسالة، بیروت، 1412ق.
  5. بحتری، ولید بن عبید، دیوان، شرح و تعلیق: محمّد التونجی، دار الکتاب العربی، بیروت، 1994م.
  6. ثقفی تهرانی، محمّد، تفسیر روان جاوید، انتشارات برهان، تهران، 1398ق.
  7. جرجانی، ابوبکر عبدالقاهر، دلائل الإعجاز، تعلیق: محمود محمّد شاکر، مکتبة الخانجی، القاهرة، 2004م.
  8. حسان، تمام، اللغة العربیة معناها و مبناها، عالم الکتب، القاهرة، 1427ق.
  9. خضری، علی و دیگران، «بررسی تطبیقی کنایه در زبان فارسی و عربی»، پژوهش­نامۀ نقد ادبی و بلاغت، سال ششم، شمارۀ 1، 1396ش.
  10. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، مفردات الفاظ القرآن، دار القلم، بیروت، 1412ق.
  11. رضایی، غلام­عباس، «کنایه و اسباب بلاغت آن»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شمارۀ 150، تابستان 1378ش.
  12. زمخشری، أبوالقاسم محمود، أساس البلاغة، دار المعرفة، بیروت: 2009م.
  13. زمخشری، أبوالقاسم محمود، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
  14. سکاکی، أبویعقوب یوسف، مفتاح العلوم، تحقیق: نعیم زرزور، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1987م.
  15. سیّد قطب، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، 1412ق.
  16. شبر، سیّد عبداللّه، الجوهر الثّمین فی تفسیر الکتاب المبین، تحقیق: سیّد محمّد بحر العلوم، نشر الألفین، الکویت، 1407ق.
  17. شمیسا، سیروس، بیان، ویراست سوم، میترا، تهران، 1385ش.
  18. شوکانی، محمّد بن على، فتح القدیر، دار ابن کثیر، دمشق، 1414ق.
  19. صادقی طهرانی، محمّد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، مکتبة سماحة المؤلّف، قم، 1419ق.
  20. طباطبایی، سیّد محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جماعة المدرسّین فی الحوزة العلمیّة، قم، 1417ق.
  21. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تقدیم: محمّدجواد بلاغی، ناصرخسرو، تهران، 1372ش.
  22. طنطاوی، سیّد محمّد، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، تحفة مصر، القاهرة، بی‌تا.
  23. عروسی حویزی، عبد علی بن جمعة، تفسیر نور الثّقلین، تحقیق: سیّد هاشم رسولى محلّاتى، اسماعیلیان، قم، 1415ق.
  24. عطوی، رفیق خلیل، صناعة الکتابة، دار العلم للملایین، بیروت، 1989م.
  25. کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1363ش.
  26. محمّدی ری­شهری، محمّد، میزان الحکمة، دار الحدیث، قم، 1425ق.
  27. مکارم شیرازی، ناصر، الأمثل فی تفسیر کتاب الّله المنزل، مدرسة امام علی بن أبی‌طالب؟ع؟، قم، 1421ق.
  28. میمندی، وصال و فاطمه جمشیدی، «سیری در روند تکاملی کنایه و اقسام آن»، فصلنامۀ لسان مبین، دورۀ چهارم، شمارۀ 12، تابستان 1392ش.
  29. ناصری، محمّدباقر، مختصر مجمع البیان، مؤسّسة النشر الإسلامی، قم، 1413ق.
  30. هاشمی، احمد، ترجمه و شرح جواهرالبلاغه، ترجمۀ حسن عرفان، بلاغت، قم، 1383ش.
  31. همایی، جلال­الدین، معانی و بیان، هما، تهران، 1370ش.