مشکوة

مشکوة

تحلیل معناشناختی واژگان مرتبط با مفهوم«مسکن» در قرآن کریم با تکیه بر پیوندهای مفهومی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
رحمان عشریه 1
مرتضی رضوانی زاده 2
امیرحسین عشریه 3
1 دانشیاردانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم (نویسنده مسئول).
2 استادیاردانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم.
3 دانش پژوه سطح چهار حوزه علمیه قم.
10.22034/mishkat.2025.535006.2593
چکیده
پژوهش پیش رو با هدف بررسی معناشناختی مفاهیم مرتبط با مسکن در قرآن کریم، به تحلیل ریشه‌شناختی و مفهومی سیزده واژۀ کلیدی می‌پردازد. روش پژوهش بر مبنای تحلیل لغوی، بررسی تفسیری و مطالعۀ پیوندهای مفهومی سیزده واژۀ یادشده استوار است. این واژگان که هر یک جنبۀ متفاوتی از مفهوم مسکن را بازتاب می‌دهند، عبارت­اند از: اکنان، بیت، دار، سکن، صرح، غرفه، مبوء، مثوء، مقام، منزل، غار و کهف. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که واژۀ «اکنان» بر جنبۀ حفاظتی و پوشانندۀ مسکن تأکید دارد و در قرآن به­‌طور کلّی به‌معنای پناهگاه به‌کار می­‌رود. «بیت» که ۵۷ بار در قرآن تکرار شده، بر مفهوم بازگشت و تجمع دلالت دارد و از خانه تا محل عبادت را شامل می‌شود. «دار» با ۳۲ بار کاربرد، بر مفهوم احاطه و محصوریت تأکید می‌­کند. «سکن» با هفتاد بار تکرار، بر آرامش و استقرار متمرکز است. «صرح» بر بناهای بلند و آشکار، «غرفه» بر منازل عالی بهشتی، «مثوء» بر جنبۀ اقامت، «مقام» بر پایداری و دوام و «غار» بر پناهگاه‌های طبیعی دلالت دارند. نتایج تحلیلِ مفهومی حاکی از آن است که قرآن برای بیان مفهوم مسکن از طیف وسیعی از واژگان بهره برده که هرکدام ویژگی‌ خاصی از این مفهوم را برجسته می‌سازند. این تنوع لغوی نه­‌تنها نشان­‌دهندۀ غنای زبانی قرآن است، بلکه ابعاد مختلف فیزیکی، روحی، اجتماعی و معنوی مسکن را پوشش می‌دهد. پیوندهای مفهومی واژگان یادشده نظام معنایی منسجمی تشکیل می‌دهد که از سکونت موقّت تا جایگاه ابدی و از پناهگاه ساده تا کاخ‌های بهشتی را در بر می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
مسکن
پیوندهای مفهومی
معناشناختی
موضوعات

عنوان مقاله English

Semantic Analysis of the Concepts of "Residence" in the Holy Qur’an Based on Conceptual Links

نویسندگان English

Rahman Oshrieh 1
Morteza Rezvanizadeh 2
Amir Hossein Oshrieh 3
1 Associate Professor, University of Qur’anic studies and Sciences (corresponding author)
2 Assistant Professor, University of Qur’anic studies and Sciences
3 Level 4 Scholar, Qom Seminary
چکیده English

This study aims to investigate the semantics of the concepts related to "dwelling" in the Holy Qur’an by analyzing the etymology and conceptuality of thirteen key words. The research method is based on lexical analysis, interpretive study, and the study of conceptual links between these words. The words studied include: aknān, bayt, dār, sakan, ṣarḥ, ghurfah, mabu’, mathu’, muqām, manzil, ghār, and kahf, each of which reflects different aspects of the dwelling concept. The research findings show that the word "aknān" emphasizes the protective and covering aspect of dwelling and is mainly used in the Qura’n to mean shelter. "bayt", which appears 57 times in the Qur’an, embodies the concept of return and gathering and includes everything from home to the place of worship. "Dār", with 32 uses, emphasizes the concept of enclosure and confinement. "Sakan", with 70 repetitions, focuses on peace and stability. "Ṣarḥ" refers to tall and conspicuous buildings, "ghurfah" to heavenly dwellings, "mathu’" to the aspect of residence, "muqām" to stability and permanence, and "ghār" to natural shelters. The results of the conceptual analysis indicate that the Holy Qur’an uses a wide range of words to express the concept of housing, each of which highlights specific features of this concept. This lexical diversity not only shows the linguistic richness of the Qur’an, but also covers the various physical, mental, social, and spiritual dimensions of housing. The conceptual links of these words form a coherent semantic system that ranges from temporary residence to eternal abode, and from simple shelter to heavenly palaces.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qur&‌‌‌‌‌rsquo
an
housing
conceptual links
semantic
1.   قرآن کریم.
2.   آخوند خراسانى، محمّدکاظم بن حسین، کفایة الأصول، مؤسسة آل البیت؟عهم؟، قم، 1409ق.
3.   آلوسی، ابوالفضل شهاب‌الدین، روح المعانی، تصحیح: محمّدحسین عرب، دار الفکر، بیروت، 1417ق.
4.   ابن اثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث، تحقیق: طاهر احمد زاوی و محمود محمّد طناحی، اسماعیلیان، قم، 1367ش.
5.   ابن درید، ابوبکر محمّد بن حسن، جمهرة اللغة، تصحیح: عادل عبدالرحمن بدری، بنیاد پژوهش­های اسلامی، مشهد، 1426ق. 
6.   ابن عاشور، محمّدطاهر، التحریر والتنویر، مؤسّسة التاریخ العربی، بیروت، 1420ق.
7.   ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمّد هارون، دار الفکر، بیروت، 1404ق.
8.   ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، دار المعرفة، بیروت، 1409ق.
9.   ابن منظور، محمّد بن مکرّم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1413ق.
10.     باقری، مهری، مقدّمات زبان­شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، 1374ق.
11. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار الفکر، بیروت، بی­تا.
12. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، دار العلم للملایین، بیروت، 1404ق.
13. حویزی، عبدعلی بن جمعة، تفسیر نور الثقلین، اسماعیلیان، قم، 1412ق.
14. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، المفردات فی غریب القرآن، دار القلم، دمشق، 1414ق.
15. زمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1417ق.
16. سبزواری، محمّد بن حبیب‌الله، الجدید فى تفسیر القرآن، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 1406ق.
17. صفوی، کوروش، ‌درآمدی بر معناشناسی، سورۀ مهر، تهران، 1397ش.
18. طباطبایی، محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1417ق.
19. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1372ش.
20. طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، دار الأضواء، بیروت، 1412ق.
21.  طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، دار الفکر، بیروت، 1415ق.
22.  طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، مرتضوی، تهران، 1375ش.
23.  طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، بی­تا.
24.  فخر رازی، محمّد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، 1420ق.
25.  فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، دار الهجرة، قم، 1414ق.
26.  فیض کاشانی، محمّد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، مکتبة الصدر، تهران، 1415ق.
27.  فیومی، احمد بن محمّد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، المکتبة العلمیة، القاهرة، 1405ق.
28.  قرطبی، محمّد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، دار عالم الکتب، ریاض، 1413ق.
29.  مدرّسی، محمّدتقی، من هدى القرآن، دار محبی الحسین، تهران، 1419ق.
30.  مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1374ش.
31.  مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1374ش.