مشکوة

مشکوة

تبارشناسی یک متناقض‌نما؛ تحلیل حرص بر حیات به‌مثابۀ مکانیزم دفاعی در برابر معرفت

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد (نویسندۀ مسئول).
2 پژوهشگر پسادکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی، مشهد.
چکیده
پژوهش حاضر به تبارشناسی متناقض‌نما (پارادوکس) مطرح‌­شده در آیۀ ۹۶ سورۀ بقره، یعنی چرایی حرص شدید اهل کتاب بر حیات، با وجود علم به آخرت، می­‌پردازد. هدف اصلی پژوهش تحلیل این حرص به‌مثابۀ یک مکانیزم دفاعی روان‌شناختی در برابر «معرفت بحران‌زا» است. پژوهش با روش تحلیلی ­­­ـ­­ توصیفی و با رویکردی میان‌رشته‌ای (روان‌شناسی دین و تفسیر) به تحلیل کیفی سنّت تفسیری دربارۀ آیۀ یادشده پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «حرص بر بقا» یک راهبرد «اجتناب» برای مدیریّت اضطراب غیرقابل تحمّلِ ناشی از علم به گناه و عقوبت قطعی است. قرآن کریم این مکانیزم را در دو مرحله بازسازی می‌کند؛ به این ترتیب که نخست، با گزارۀ «عدم زحزحه» ناکارآمدی مطلق آن را و سپس با عبارت  «وَاللهُ بَصِیرٌ بِمَا یَعْمَلُونَ» ماهیّت خودویرانگرش را آشکار می‌سازد. دستاورد نهایی پژوهش نیز ارائۀ یک مدل قرآنی در زمینۀ آسیب‌شناسی روانی ­ـ معنوی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Genealogy of a Paradox; An Analysis of Greed for Life as a Defense Mechanism against Knowledge

نویسندگان English

Meysam Shoaib 1
Reza Molazadeh Yamchi 2
1 PhD student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Ferdowsi University, Mashhad (corresponding author)
2 Postdoctoral Researcher in Qur’an and Tradition Sciences, Ferdowsi University, Mashhad
چکیده English

This article examines the genealogy of the paradox presented in verse 96 of Surah Al-Baqarah: why the People of the Book are so greedy for life, despite their knowledge of the Hereafter. The main goal is to analyze this “greed” as a psychological defense mechanism against “crisis-causing knowledge.” This study, using an analytical-descriptive method and an interdisciplinary approach (psychology of religion and interpretation), qualitatively analyzes the interpretive tradition surrounding this verse. The findings show that “greed for survival” is an “avoidance” strategy for managing the unbearable anxiety caused by the knowledge of sin and certain punishment. The Holy Qur’an dismantles this mechanism in two stages: first, with the statement “not to be shaken”, it declares its absolute ineffectiveness and then with the phrase “God sees the things they do.”, it reveals its self-destructive nature, because a longer life in sin leads to an increase in punishment. The final achievement is to present a Qur’anic model of psycho-spiritual pathology.

کلیدواژه‌ها English

Al-Baqarah: 96
defense mechanism
greed for life
knowledge
anxiety
1. قرآن کریم، مترجم: محمدمهدی فولادوند، خطاط: عثمان طه، تهران: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران، چاپ سوم، ۱۳۹۳.
2. آلوسی، محمود بن عبد الله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السّبع المثانی، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۵ق.
3. ابن عاشور، محمّد الطاهر، التحریر و التنویر، مؤسّسة التاریخ العربی، بیروت، 1420ق.
4. ابن عرفة، محمّد بن محمّد، تفسیر ابن عرفة، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۰۸م.
5. ابن عطیة، عبدالحقّ بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲۲ق.
6. ابن ‌قتیبة، عبداللّه بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، دار و مکتبة الهلال، بیروت، ۱۴۱۱ق.
7. ابو السعود، محمّد بن محمّد، إرشاد العقل السلیم إلی مزایا القرآن الکریم، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۳م.
8. بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲۷ق.
9. بلاغی، محمّدجواد، آلاء الرّحمن فی تفسیر القرآن، مکتبة الوجدانی، قم، بی‌تا.
10. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۸ق.
11. ثعلبی، احمد بن محمّد، الکشف و البیان، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، ۱۴۲۲ق.
12. حقّی برسوی، اسماعیل بن مصطفی، تفسیر روح البیان، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
13. حوّیٰ، سعید، الأساس فی التفسیر، دار السلام، القاهرة، ۱۴۲۴ق.
14. دینوری، عبدالله بن محمّد، الواضح فی تفسیر القرآن الکریم، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲۴ق.
15. رضا، محمّد رشید، تفسیر القرآن الحکیم الشّهیر بتفسیر المنار، دار المعرفة، بیروت، ۱۴۱۴ق.
16. زجاج، ابراهیم بن السری، معانی القرآن و إعرابه، تحقیق: عبدالجلیل عبده شلبی، عالم الکتب، بیروت، ۱۹۸۸م.
17. زمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، ۱۴۰۷ق.
18. سبزواری نجفی، محمّد، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۶ق.
19. سمرقندی، نصر بن محمّد، بحر العلوم، دار الفکر، بیروت، ۱۴۱۶ق.
20. شعراوی، محمّد متولی، تفسیر الشّعراوی، أخبار الیوم، بیروت، ۱۹۹۱م.
21. صادقی تهرانی، محمّد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السّنّة، فرهنگ اسلامی، قم، ۱۴۰۶ق.
22. طباطبائی، محمّد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۳۹۰ق.
23. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصر خسرو، تهران، ۱۳۷۲ش.
24. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفة، بیروت، ۱۴۱۲ق.
25. طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
26. فخر رازی، محمّد بن عمر، التفسیر الکبیر، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ق.
27. فضل‌الله، محمّدحسین، من وحی القرآن، دار الملاک، بیروت، ۱۴۱۹ق.
28. فیروزآبادی، مجدالدین محمّد، تنویر المقباس من تفسیر ابن عبّاس، دار الکتب العلمیة، بیروت، بی‌تا.
29. قاسمی، جمال‌‌الدین، محاسن التأویل، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۸ق.
30. قشیری، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات، الهیئة المصریة العامة للکتاب، القاهرة، ۲۰۰۰م.
31. قطب، سیّد، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، ۱۴۲۵ق.
32. کاشانی، فتح‌اللّه بن شکر اللّه، زبدة التفاسیر، مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم، ۱۴۲۳ق.
33. ماتریدی، محمّد بن محمّد، تأویلات أهل السنة، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲۶ق.
34. ماوردی، علی بن محمّد، النکت و العیون، دار الکتب العلمیة، بیروت، بی‌تا.
35. مدرّسی، محمّدتقی، من هدیٰ  القرآن، دار محبی الحسین، تهران، ۱۴۱۹ق.
36. مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
37. مغنیة، محمّدجواد، التفسیر الکاشف، دار الکتاب الإسلامی، قم، ۱۴۲۴ق.
38. مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۳ق.
39. مکارم شیرازی، ناصر، الأمثل فی تفسیر کتاب اللّه المنزل، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب؟ع؟، قم، ۱۴۲۱ق.
40. نحاس، احمد بن محمّد، إعراب القرآن، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲۱ق.
41. نسفی، عبداللّه بن احمد، مدارک التنزیل و حقائق التأویل، دار النفائس، بیروت، ۱۴۱۶ق.
42. واحدی، ابی الحسن علی بن احمد، التفسیر البسیط، الجزء الثالث، تحقیق: محمّد بن عبدالعزیز الخضیری،جامعة الإمام محمّد بن سعود الإسلامیة، ریاض، ۱۴۳۰ق.
43. واحدی، ابی الحسن علی بن احمد، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، دار القلم، بیروت، ۱۴۱۵ق.