مشکوة

مشکوة

واکاوی راهکارهای مترجمان فارسی در برگردان«فاء عطف ذکری»؛ تحلیلی گفتمانی ریشه‌ها و پیامدها

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان (نویسندۀ مسئول).
2 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
چکیده
این پژوهش، راهکارهای مترجمان فارسی در برگردان «فاء عطف ذکری» و پیامدهای گفتمانی آن را واکاوی می‌کند. این حرف عطف که کارکرد اصلی آن نه بیان توالی، بلکه ایجاد معماری توضیحی و سلسله‌مراتبی (عطف مفصّل بر مجمل) است، به دلیل نبود معادل واحد در فارسی، چالشی بنیادین برای مترجمان محسوب می‌شود. با روش توصیفی‌ _ ‌تحلیلی و رویکرد تحلیل گفتمان تطبیقی، سه آیهٔ کلیدی در ترجمه‌های معاصر فارسی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد راهکار غالب، نه «تسلسل‌بخشی» (روایی‌سازی) با «پس»، بلکه «هم‌پایه‌سازی» با «و» است. این راهکار به پدیدهٔ «تسطیح گفتمانی» می‌انجامد که ساختار سلسله‌مراتبی متن مبدأ را به ساختاری خطی فرومی‌کاهد. راهکارهای اقلیت نیز شامل «تسلسل‌بخشی» (منجر به روایی‌سازی) و راهکار موفق «حفظ تفصیل» (با حذف رابط یا «که» تفسیریه) است. دو پدیدهٔ نخست به «تقلیل بلاغی» و از دست رفتن هنر بیانی متن اصلی می‌انجامند. در نتیجه، بازآفرینی موفق معماری بلاغی این ساختار، مستلزم ترجمه‌ای عملکردی است که در آن مترجم، در مقام تحلیلگر گفتمان، به‌جای یافتن معادل لغوی، کارکرد توضیحی متن مبدأ را با ابزارهای متناسب زبان مقصد، مانند «فصل» و «که» تفسیریه، بازسازی کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Investigation of Persian Translators' Strategies for Rendering the Explicative Fā’ (fā’ al-‘aṭf al-dhikrī): Roots and Consequences Discourse Analysis

نویسندگان English

Sajjad Mohammadfam 1
Fatemeh Khodavardi 2
1 Assistant Professor Qur'an and Tradition Sciences, Azarbaijan Shahid Madani University, (Corresponding Author)
2 M.A., Qur'an and Tradition Sciences, Azarbaijan Shahid Madani University
چکیده English

This study aims to investigate the strategies employed by Persian translators for rendering the "explicative fā’" in the Holy Qur’an, and explores its discursive consequences. This conjunctive particle, whose main function is not to express sequence but to create an explanatory and hierarchical architecture ("detailed inflection on the general"), is considered a fundamental challenge for translators due to the lack of equivalent in Persian. Using a descriptive-analytical method and a comparative discourse analysis approach, three key verses in contemporary Persian translations have been examined. The findings show that the dominant strategy is not "sequencing" (validating) with "then", but "equating" with "and". This strategy leads to the phenomenon of "discourse leveling" that reduces the hierarchical structure of the source text to a linear structure. Minority strategies also include "sequencing" (leading to validating) and the successful strategy of "preserving detail" (by removing the link or commentary "which"). The first two phenomena lead to "rhetorical reduction" and the loss of the expressive art of the original text. Consequently, the successful recreation of the rhetorical architecture of this structure requires a functional translation in which the translator, as a discourse analyst, instead of finding a lexical equivalent, reconstructs the explanatory function of the source text with appropriate target language tools, such as the "chapter" and the commentary "which".

کلیدواژه‌ها English

Fāʾ ʿAṭf Dhikrī
Qur&‌‌rsquo
an translation
discourse analysis
explanatory coherence
1. قرآن کریم، ترجمه‌های: ابراهیمی، ارفع، استادولی، الهی قمشه‌ای، امامی، انصاریان، ایران‌پناه، آیت‌اللهی، آیتی، برزی، بهبودی، خسروی، پاینده، پورجوادی، حجتی، حداد عادل، خواجوی، رسولی محلاتی، رضائی، رهنما، سراج، شاهین، شعرانی، شیروانی، صادق نوبری، صفوی، صلواتی، طاهری، فارسی، فاضلی، کاویان‌پور، گرمارودی، کرمی، مجتبوی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، مشکینی، مصباح‌زاده، معزی، مکارم شیرازی، ملکی، یاسری، یزدان‌پناه و یزدی.
2. آلوسی، محمود بن عبد الله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم ، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415ق.
3. ابن عاشور، محمّدطاهر، التحریر و التنویر، مؤسّسة التاریخ العربی، بیروت، 1420ق.
4. ابن هشام انصاری، عبدالله بن یوسف، مغنی اللبیب، کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، قم، 1404ق.
5. ابو السعود، محمّد بن محمّد، تفسیر أبی السعود، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
6. ابو حیان، محمّد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.
7. انوری، حسن و حسن گیوی،  دستور زبان فارسی ۲، انتشارات فاطمی، تهران، 1390ش.
8. انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، سخن، تهران، 1381ش.
9. بلاغی، محمّدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، وجدانی، قم، بی‌تا.
10. بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
11. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم: تفسیر قرآن کریم، نشر اسراء، قم، ۱۳۸۹ش.
12. حاجی‌خانی، علی و دیگران، «واکاوی انواع فاء در قرآن کریم و ارزیابی برگردان فارسی آن»، دوفصلنامۀ مطالعات ترجمۀ قرآن و حدیث، دورۀ سوم، شمارۀ ۶، پاییز و زمستان 1395ش.
13. حقّی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، تفسیر روح البیان، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
14. خضری، محمّدامین، من أسرار حروف العطف فی الذّکر الحکیم «الفاء و ثمّ»، مکتبة وهبة، قاهرة، 1427ق.
15. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، دانشگاه تهران، تهران، 1377ش.
16. زمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
17. سمین، احمد بن یوسف، الدرّ المصون فی علوم الکتاب المکنون، با مقدمه و تقریظ: احمد محمّد صیرة، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1414ق.
18. شمنی، احمد بن محمّد، المنصف من الکلام علی مغنی ابن هشام، ادب الحوزة، قم، بی‌تا.
19. شمیسا، سیروس، معانی، نشر میترا، تهران، 1383ش.
20. صفائی بوشهری، غلامعلی، ترجمه و شرح مغنی الادیب، قدس، قم، 1387ش.
21. طباطبایی، سیّد محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1393ق.
22. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، دار المعرفة، بیروت، 1408ق.
23. فخر رازی، محمّد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
24. مستفید، حمیدرضا، در محضر قرآن کریم، مرکز طبع و نشر قرآن، تهران، 1393ش.
25. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، دارالکتب ‌الاسلامیة، تهران، 1374ش.