مشکوة

مشکوة

مطالعه تحلیلی - انتقادی دیدگاه‌های مفسّران فریقین درباره خدعه خداوند با رویکرد تفسیرکلامی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
فرید بذرافشان مقدم 1
کاوس روحی برندق 2
1 دانشجوی دکتری دانشگاه تربیت مدرّس.
2 دانشیار دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرّس (نویسنده مسئول).
10.22034/mishkat.2025.538015.2603
چکیده
مسئلۀ نسبت دادن خدعه به خداوند ازجمله مسائل چالش‌برانگیز تفسیری و کلامی است که در نگاه نخست با اصول تنزیه و حکمت الهی ناسازگار می‌نماید. ازآنجاکه خدعه در عرف انسانی دارای معنا و مفهومی منفی است، به‌کارگیری آن برای توصیف فعل خداوند در عباراتی مانند «وَهُوَ خَادِعُهُمْ» (نساء/ 142) مفسّران را به تأمّلات گوناگون واداشته است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ‌_ انتقادی و با هدف بررسی چیستی و چرایی این نسبت، به گردآوری، تبیین و تحلیل انتقادی دیدگاه‌های تفسیری پانزده مفسّر برجسته پرداخته و کوشیده است با ارزیابی استدلال‌ها، به تبیینی سازگار با مبانی قرآنی و عقلانی دست یابد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دیدگاه‌های تفسیری موجود، ازجمله تحلیل پاداشی، اهمالی، بلاغی و استعاری، هر یک، تنها بخشی از مسئله را در بر می‌گیرند و به‌تنهایی قادر به حلّ کامل تعارض ظاهری نیستند. در پایان، پژوهش با بهره‌گیری از ساختار آیات و مبانی سنّت‌های الهی، دیدگاهی نوآورانه پیشنهاد می‌دهد که براساس آن، خدعۀ الهی فعلی مستقل و ابتدایی از سوی خداوند نیست، بلکه همان کنش فریب‌کارانۀ صادرشده از فرد فریب‌کار است که در ساختار سنّت‌های جزایی الهی به خود او بازمی‌گردد؛ تحلیلی که با عقل، عدل و ظهور قرآنی نیز سازگار است.
کلیدواژه‌ها
تفسیر قرآن
خدعۀ الهی
صفات خبری
مفسّران فریقین
انسان‌وارگی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical - Critical Study of Sunni and Shi‘a Commentators’ Views on Divine Deception in the Theological Exegesis Context An Analytical - Critical Study of Sunni and Shi‘a Commentators’ Views on Divine Deception in the Theological Exegesis Context

نویسندگان English

Farid Bazrafshan Moghadam 1
Kavos Roohi Barandaq 2
1 PhD student, Tarbiat Modares University
2 Associate Professor, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University (Corresponding Author)
چکیده English

The issue of attributing trick to God is one of the challenging interpretive and theological issues that, at first glance, appears incompatible with the principles of purity and divine wisdom. Since trick has a negative meaning and concept in human usage, its use to describe God's action in phrases such as "but God is tricking them" (4:142) has led commentators to various reflections. The present study, with an analytical-critical approach and with the aim of investigating the nature of this relationship, has collected, explained, and critically analyzed the interpretive views of fifteen prominent commentators and has tried to reach an explanation consistent with Qur’anic and rational foundations by evaluating the arguments. The results of the research show that existing interpretive perspectives, including reward, omission, rhetorical, and metaphorical analysis, each cover only part of the issue and are unable to completely resolve the apparent conflict alone. Finally, the research, utilizing the structure of the verses and the foundations of the divine traditions, proposes an innovative perspective, according to which divine trick is not an independent and primary act from God; rather, it is the deceptive act issued by the deceiver, which is returned to him in the structure of the divine penal traditions; an analysis that is also consistent with reason, justice, and the Qur’anic revelation.

کلیدواژه‌ها English

Qur'an Interpretation
divine trick
traditional attributes
Sunni and Shi&‌‌‌‌lsquo
a commentators
anthropomorphic attributes
1.  قرآن کریم.
2. ابن ‌عاشور، محمّدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، مؤسّسة التاریخ، بیروت، 1420ق.
3. ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، تحقیق و ضبط عبد السّلام محمّد‌ هارون، حوزۀ علمیۀ قم، قم، 1404ق.
4. بیضاوی، عبد ‌اللّٰه بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، 1418ق.
5. جبل، محمّد حسن حسن، المعجم الاشتقاقی المؤصّل لألفاظ القرآن الکریم، مکتبة الآداب، قاهره، 2010م.
6. جوادی آملی، عبداللّه، «تفسیر سورۀ آل عمران»، جلسۀ ۱۵۱، بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، 1368ش. https://javadi.esra.ir/fa/w/alemran_151
7. جوادی آملی، عبداللّه، «تفسیر سورۀ بقره»، جلسۀ ۲۶، بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، 1363ش. https://javadi.esra.ir/fa/w/-25-1363-12-27
8. جوادی آملی، عبداللّه، «تفسیر سورۀ بقره»، جلسۀ ۲۸، بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، 1364(الف)ش. https://javadi.esra.ir/fa/w/-27-1364-01-10
9. جوادی آملی، عبداللّه، «تفسیر سورۀ بقره»، جلسۀ۳۰، بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، 1364(ب)ش.  https://javadi.esra.ir/fa/w/-29-1364-01-13
10. جوادی آملی، عبداللّه، «تفسیر سورۀ نساء»، جلسۀ ۲۳۴، بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، بی‌تا(الف). https://sqesra.ir/fa/web/javadi/w/nesa_234
11. حلّی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1399ق.
12. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، مفردات ألفاظ القرآن، تصحیح صفوان عدنان داودی، دار الشّامیة، بیروت، 1412ق.
13. رضا، محمّد رشید، تفسیر القرآن الحکیم الشّهیر بتفسیر المنار، دار المعرفة، بیروت، 1414ق.
14. زمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، دار الکتب العربی، بیروت، 1407ق.
15. شریفی، محمّد و نسرین اشتیاقی، «مکر و چگونگی انتساب آن به خداوند»، مطالعات قرآنی، سال ششم، شمارۀ ۲۲، تابستان 1394ش.
16. طباطبایی، سیّد محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1393ق.
17. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفة، بیروت، 1408ق.
18. طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، دار التربیة والتّراث، مکه مکرمه، بی‌تا.
19. طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت، بی‌تا.
20. عسکری، أبو هلال، معجم الفروق اللغویة، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرّسین، قم، 1412ق.
21. فخر رازی، محمّد بن عمر، التفسیر الکبیر، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
22. فضل ‌اللّٰه، محمّدحسین، من وحی القرآن، دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، 1439ق.
23. قاسمی، جمال‌ الدین، تفسیر القاسمی: محاسن التأویل، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1418ق.
24. قرطبی، محمّد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ناصر خسرو، تهران، 1364ق.
25. قطب، سیّد، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، 1408ق.
26. مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، دار الفکر، بی‌تا.
27. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، تهران، 1385ش.
28. مظفّر، محمّد رضا، أصول الفقه، اسماعیلیان، قم، بی‌تا.
29. هاشمی، احمد، جواهر البلاغة، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیۀ قم، قم، 1397ش.