مشکوة

مشکوة

تحلیل تطبیقی رویکردهای ظاهری و عرفانی در تفسیر آیه «وَ سُیِّرَتِ الْجِبَالُ فَکانَتْ سَرابًا» (نبأ/20)

نوع مقاله : علمی _ ترویجی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق دانشگاه آیت‌الله بروجردی(رح)، بروجرد، ایران.
3 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
10.22034/mishkat.2025.534404.2587
چکیده
در قرآن کریم و متون تفسیری، توصیف‌هایی مانند «سراب بودن کوه‌ها» پرسش‌هایی بنیادین درباره حقیقت و دوام موجودات برمی‌انگیزد. این پژوهش تحلیل تطبیقی دو رویکرد ظاهری و عرفانی در تفسیر آیه «وَ سُیِّرَتِ الْجِبَالُ فَکَانَتْ سَرَابًا»(نبأ/20) است؛ موضوعی که تاکنون به‌صورت مستقل بررسی نشده است. با روش توصیفی–تحلیلی و مراجعه مستقیم به منابع تفسیری و عرفانی، نشان داده می‌شود مفسران متن محور، با تفسیر ظاهری آیه، سراب‌بودن کوه‌ها را رخدادی تکوینی در قیامت دانسته‌اند، در حالی که عرفا با تفسیر باطنی آیه، آن را تعمیم داده و بر ناپایداری همه موجودات در نسبت با بقای وجه الهی کرده‌‌اند. نتیجه این پژوهش تأکید عرفا بر فراگیری وصف «سراب» در مراتب مختلف وجود بوده بگونه‌‌ای که قیامت تنها ظرف آشکار شدن این حقیقت است، در حالی‌‌که مفسّران متن محور قیامت را ظرف وقوع این حوادث می‌‌دانند. این مهم در ضرورت بازنگری در مرزبندی میان «تکوین» و «اعتبار» بوجود می‌‌آید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Comparative Analysis of the Esoteric and Mystical Approaches in the Interpretation of the Verse “and the Mountains are Set in Motion, and Become a Vapour” (78:20)

نویسندگان English

Morteza Pahlavani 1
Ebrahim Yeganeh 2
Hadith Montazeriani 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Chabahar University of Maritime and Marine Sciences, Iran (Corresponding Author)
2 MA, Jurisprudence and Fundamentals of Law, Ayatollah Boroujerdi University, Boroujerd, Iran
3 MA, Qur’an and Tradition Sciences, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده English

In the Holy Qur’an and exegetical texts, descriptions such as "the mountains are set in motion" raise fundamental questions about the reality and permanence of creatures. Using a descriptive-analytical method and direct reference to interpretive and mystical sources, it is shown that text-based commentators, through an exoteric interpretation of the verse, have considered the mirage of the mountains to be a formative event on the Day of Judgment, while mystics, through an esoteric interpretation of the verse, have generalized it and have focused on the impermanence of all beings in relation to the permanence of the divine aspect. The result of this research is the emphasis of mystics on the generalization of the description of "mirage" in different levels of existence, such that the Day of Judgment is the only means of revealing this truth, while the interpreters of the text consider the Day of Judgment to be the means of these events. This issue arises from the necessity of reviewing the boundary between "genesis" and "convention".

کلیدواژه‌ها English

mirage
mountain
genesis
convention
apparent and mystical
1. قرآن کریم
2. آلوسی، محمد‌بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
3. ابن ابن‌جزى، محمد بن‌بن احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت، شرکة دار الأرقم بن‌بن أبی الأرقم، بیروت،  1416ق.
4. ابن ابن‌سیدَه، علی بن‌بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت، دارالکتب العلمیهة، بیروت، 1421ق.
5. ابن ابن‌عربى، محمد بن‌بن علی، الفتوحات المکیةه، بیروت، دار الصادر، بیروت، بی‌‌تا.
6. ابن ابن‌عربى، محمد بن‌بن علی، فصوص الحکم، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، قاهره، 1946م.
7. ابن ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغةه، قاهره،  مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر،  قم، 1404قدار احیاء الکتب العربیه، 1358ش.
8. ابن ابن‌منظور، محمد بن‌بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، بیروت، 1414ق.
9. ابو حیان غرناطی، محمد بن‌بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دارالفکر، بیروت، 1412ق.
10.        ابوالسعود، محمد بن‌بن محمد، ارشاد العقل السلیم إلى مزایا القرآن الکریم، بیروت، دار اإحیاء التراث العربی، بیروت، 1983م.
11.        ازهری، محمد، تهذیب اللغة، قاهره، 1384ق.
12.        اندلسی، ابو محمد عبدالحق، المحرّر الوجیز، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1422ق.
13.        بستانی، فؤاد افرام، فرهنگ ابجدی، اسلامی، تهران،  1375ش.
آلوسی، محمد بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلیمه، 1415ق.
14.        بغوی، ابومحمد حسین، معالم التنزیل، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1414ق.
15.        بیضاوی، عبدالله بن بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل  (تفسیر بیضاویبیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
16.        تهانوونی، محمد علی، کشّاف اصطلاحات الفنون، بیروت، مکتبه لبنان ناشرون، بیروت، 1996م.
17.        جرجانی، علی بن بن محمد، التعریفات (جرجانی)، تهران، ناصرخسرو، تهران، 1370ش.
18.        جمعی از نویسندگان، المنجد فی اللغةه العربیةه المعاصرةه، بیروت، دارالمشرق، بیروت،  2000م.
19.        جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان،. ج9ج7،. اسراء، قم، 13931390ش.
20.        جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، ج7ج9، قم: اسراء،  (13901393ش).
21.        جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا (تعالی شأنه)، قم: اسراء، قم، 1384ش.
22.        جوادی آملی، عبدالله، تحریر ایقاظ النائمین، ج2، قم: اسراء، قم، (1393ش).
23.        جوادی آملی، عبدالله، تحریر رسالةه الولایةیه، ج2 (شمس الوحی تبریزی)، قم: اسراء، قم، (1393ش).
24.        جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، ج2، 8، 47، 25، 36، 44، 3ج2، (1389ش)، ج3 ، (1389ش)، ج7، (1387ش)، ج8، (1388ش)، ج9، (1388ش)، ج17، (1389ش)، ج25، (1390ش)، ج36، (1394ش)، ج47، (1397ش)، ، قم: اسراء، قم (1386ش).
25.        جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج17 (جامعه در قرآن)، قم: اسراء، قم، 1389ش.
26. جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، ج1، قم: اسراء، قم، (1386ش).
27. جوادی آملی، عبدالله، عین نضاخ (تحریر تمهید القواعدقم: اسراء، قم، 1387ش.
28. حمیری، نشوان بن بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، دمشق، دارالفکر، دمشق، 1420ق.
29.        دغیم، سمیح، موسوعة مصطلحات صدرالدین الشیرازی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، بیروت، 2004م.
30.        راغب اصفهانی، حسین  بن‌بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، لبنان-بیروت، دار الشامیه، بیروت، 1412ق.
31.        رضی، محمد بن‌بن حسین، نهجالبلاغه، قم، هجرت، قم، 1414ق.
32.        زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، لبنان، دارالفکر، بیروت، 1414ق.
33.        زمخشری، محمود بن‌بن عمر، الکشّاف، بیروت، دارالکتب العربی، بیروت، 1407ق.
34.        سبزواری، محمد، إرشاد الأذهان إلى تفسیر القرآن، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 1419ق.
35.        شرتونی، سعید، أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه، دار الأسوة للطباعة و النشر، تهران، 1374ش.
36.        شرف‌الدین، سید جعفر، الموسوعةه القرآنیةه (خصائص السور)، دار التقریب بین المذاهب الإسلامیه، 1420ق.
37.        شوکانى، محمد، فتح القدیر، دمشق، دار ابن ابن‌کثیر، دمشق، 1414ق.
38.        شیخ علوان، نعمةهالله بن‌بن محمود، الفواتح الإلهیة و المفاتح الغیبیة: الموضحة للکلم القرآنیة و الحکم الفرقانیة، قاهره، دار رکابی للنشر، قاهره، 1999م.
39. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى، قم، 1417ق.
40.        طبرانی، سلیمان بن بن احمد، التفسیر الکبیر، دارالکتاب الثقافی، بی‌تا.
41.        طبری، محمد بن‌بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالفکر، بیروت، 1409ق.
42.        طوسی، محمد بن‌بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
43. فخررازی، محمد بن‌بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیببیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
44. فراهیدی، خلیل بن بن احمد، العین، قم، انتشارات اسوه، قم، 1414ق.
45. فیروزآبادی، محمد بن‌بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1412ق.
46. قاسمی، محمد جمال‌الدین، محاسن التأویل، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1418ق.
47. قرطبی، ابوعبدالله محمد بن‌بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1413ق.
48.        لاهیجی، محمدجعفر بن محمدصادق، شرح رسالة المشاعر ملاصدرا، بوستان کتاب، قم، 1386ش.
49.        ماوردی، ابوالحسن علی  بن‌بن محمد، النکت و العیون، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1412ق.
50.        مجلسی، محمدباقر بن‌بن محمدتقی، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403ق.
51.        مراغی، احمد بن‌بن مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
52.        مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الإسلامی، قم، 1424ق.
53.        مقاتل  بن‌بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن‌بن سلیمان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1423ق.
54.        مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1374ش.
55. هواری، هود بن‌بن محکم، تفسیر کتاب الله العزیز، بی‌جا، دار البصائر، بی‌جا، 1426ق.