مشکوة

مشکوة

تحلیل فرامتنی اختلافات تفسیری در قرن ششم و هفتم هجری با تأکید بر آیه 2 سوره نجم

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری رشتۀ علوم و معارف نهج البلاغه، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/mishkat.2026.539928.2613
چکیده
آیۀ دوم سورۀ نجم «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَمَا غَوَى»، به رغم ظاهر صریح خود که هرگونه گمراهی را از پیامبر خدا (ص) نفی می‌کند، در بستر تاریخ تفکر اسلامی، عرصه‌ای برای تأویل‌ها و تفاسیر گوناگون و حتی متضاد بوده و به کانونی برای گسست‌های الهیاتی بدل شده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی _ تطبیقی، سه شکاف بنیادین در تفسیر این آیه را در سده‌های ششم و هفتم هجری قمری واکاوی می‌کند: ۱. گسست معناشناختی در تفسیر واژۀ «غوی»؛ ۲. تضاد در روایت‌های سبب نزول به مثابۀ بازتولید گفتمان‌های قدرت؛ و ۳.  سکوت دربارۀ مسئلۀ عصمت به‌رغم دلالت‌های ذاتی آیه، که ناشی از محدودیت‌های کلامی و اولویت‌های دفاعی آن عصر بود. یافته‌ها حاکی از آن است که این سه گسست، حلقه‌هایی به‌هم‌پیوسته در یک نظام هرمنوتیک هستند که تحت تأثیر پیش‌فهم‌های مذهبی مفسران، مرجعیت‌های گفتمانی حاکم و چهارچوب‌های تاریخی محدودکننده شکل گرفته‌اند. این تحقیق، با عبور از توصیف صرف اختلافات، الگویی نظام‌مند برای تبیین منطق نهفته در تفسیرپذیری متون دینی در بستر منازعات کلامی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Metatextual Analysis of Interpretative Disagreements in the Sixth and Seventh Centuries AH with Emphasis on Najm Surah, Verse 2

نویسنده English

Seyyed Ruhollah Tabatabaei Nadushan
PhD, Nahjul-Balagha Sciences and Education, Meybod University, Meybod, Iran
چکیده English

The second verse of Najm Surah (your comrade is not astray, neither errs,), despite its explicitly that denies any misguidance or error on the part of the Prophet (S.A.W.), has been an arena for various and even contradictory interpretations in the Islamic thought history, and has become a focus for theological ruptures. This research, using an analytical-comparative approach, explores three fundamental gaps in the interpretation of this verse in the sixth and seventh centuries AH: 1. Semantic discontinuity in the interpretation of the word "errs", 2. Contradiction in the narratives of the revelation cause as a reproduction of power discourses, and 3. Silence on the infallibility issue despite the inherent implications of the verse, which was due to theological limitations and defensive priorities of that era. The findings suggest that these three ruptures are interconnected loops in a hermeneutic system that has been shaped by the religious preconceptions of the interpreters, the dominant discursive authorities, and the limiting historical frameworks. This research, by going beyond the mere description of the differences, presents a systematic model for explaining the logic underlying the interpretability of religious texts in the context of theological disputes.

کلیدواژه‌ها English

Najm Surah
Qur&‌‌‌rsquo
an hermeneutics
theological ruptures
religious preconceptions
historical horizon
textual authority
1.  قرآن کریم، ترجمۀه ناصر مکارم شیرازی، مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران، تهران، 1389ش.
2.  ابن ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، الامالی، کتابچی، تهران، 1376ش.
3.  ابن ابن‌بطوطه، ابوعبدالله،  رحلة ابن  ابن‌بطوطه (تُحْفَة النُّظّاررْ فی غَرائِبَ الأمْصار ْ و عَجائِبَ الأسْفار)، أکادیمیة المملکة المغربیة، الرباط، 1417ق.
4.  ابن ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن علیابوالفرج، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق مهدی، دار الکتاب العربی، بیروت، 1422ق.
5.  ابن ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، نزهة الأعین النواظر فی علم الوجوه و النظائر، تحقیق: محمد عبدالکریم راضی، مؤسسه الرساله، بیروت، 1404ق.
6.  ابن ابن‌عربی، محمد بن علی، فصوص الحکم، تحقیق: ابوالعلاء عفیفی، الزهراء، قم، 1380ش.
7.  ابن ابن‌عربی، محی الدین محمد بن علی، رحمة من الرحمن فی تفسیر و إشارات القرآن، تحقیق: محمود محمود غراب، بی‌نا، بی‌جا، 1410ق.
8.   ابن  ابن‌عربی، محی الدین محمد بن علی، تفسیر ابن  ابن‌عربی، تحقیق: سمیر مصطفی رباب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.
9.  ابن ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرّر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالسلام عبدالشافی محمد، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1422ق..
10.   ابن ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1419ق.
11.   ابن ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایهة، دار هجر للطباعةه والنشر، قاهره، 1424ق.
12.   ابن‌خلدون، ابوزید عبدالرحمن ‌بن ‌محمد، تاریخ ابن  ابن‌‌خلدون، ترجمۀه: عبدالمحمد آیتی، پژوهشگاه علوم ‌انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1389ش.
13.   ابوالفتوح رازی، حسینبن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، 1371ش.
 میبدی،  ابوالفضل رشید الدین ، کشف الاسرار و عده الابرار، امیرکبیر، تهران، 1371ش.
14.   احمدی، بابک، ساختار و تأاویل متن، مرکز، تهران، 1380ش.
15.   انصاری، مرتضیبن محمدامین، التقیه، فارس حسون، قم، 1412ق.
16.   انصاری، مرتضیبن محمدامین، فرائد الاصول، اِعداد: لجنة تحقیق تراث الشیخ الاعظم، مجموع الفکر الاسلامی، قم، 1419ق.
17.   برنز، اریک، میشل فوکو، ترجمۀه: بابک احمدی، نشر ماهی، تهران، 1384ش.
18.   بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق: محمد عبدالرحمن مرعشلی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
19.   پاکتچی، احمد، مجموعه درس‌گفتارهایی دربارهدربارۀ روش‌شناشی تاریخ، تنظیم و ویرایش: صالح زارعی، دانشگاه امام صادق؟ع؟، تهران، 1397ش.
20.   تمسکی بیدگلی، علی و سید محسن موسوی، سیدمحسن، «فرود ستاره در خانۀه علی؟ع؟»، امامت پژوهی، شمارۀ ۱۹، ۱۳۹۵ش.
21.   جیلانی، عبدالقادر، تفسیر الجیلانی، تحقیق: محمد فاضل جیلانی، مرکز الجیلانی للبحوث العلمیه، استانبول، 1430ق.
22.   درواجکی، احمدبن حسن، لطائف التفسیر، تصحیح و تحقیق سعیدۀ کمائی‌فرد، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، 1398ش.
23.   رازی، احمد بن محمد، ما نزل من القرآن فی علیّ بن أبی طالب؟ع؟، تحقیق: حسنین موسوی مقرم، العتبةه العباسیةه المقدسه، کربلاء، 1434ق.
24.   رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر؛ مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
25.   رسعنی، عبدالرزاق بن رزق الله، رموز الکنوز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالملک بن دهیش، مکتبةه الاسدی، مکه، 1429ق.
26.   روزبهان بقلی، روز بهان بن ابی نصر، عرائس البیان فی حقائق القرآن، تحقیق: احمد فرید، دارالکتب العلمیه، بیروت، 2008م.
 زاهد درواجکی، احمد بن حسن، لطائف التفسیر، تصحیح و تحقیق: سعیده کمائی فر، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، 1398ش.
27.   زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1362ق.
28.   زمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف، تحقیق: مصطفی حسین احمد، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
29.   زین الدین رازی، محمد بن ابی بکر، أسئلة القرآن المجید و أجوبتها من غرائب آی التنزیل، تصحیح: نجیب ماجدی، المکتبةه العصریه، بیروت، 1423ق.
30.   ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1396ق.
31.   سخاوی، علی بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: موسی علی موسی مسعود، داترالنشر للجامعات، قاهره، 1430ق.
32.   شریفی، علی و همکاران، «تحلیل انتقادی روایات نزول ستاره»، مطالعات فهم حدیث، شمارۀ ۴، ۱۳۹۵ش.
1.          شیبانی، محمد بن حسن، نهج البیان عن کشف معانی القرآن، تحقیق: حسین درگاهی، الهادی، قم، 1419ق.
1.       شیخ انصاری، مرتضی بن محمد امین، التقیه، فارس حسون، قم، 1412ق.
33. شیخ انصاری، مرتضی بن محمد امین، فرائد الاصول، اعداد: لجنة تحقیق تراث الشیخ الاعظم. مجموع الفکر الاسلامی، قم، 1419ق.
34.   طباطبایئی ندوشن،, سید روح الله، یحیی , میرحسینی , یحیی و کمال صحرائی اردکانی, کمال، «تحلیل رفتار مدیریتی امام علی؟ع؟ بر پایهایۀ «فاصلۀه قدرت»»، پژوهشنامۀه نهج البلاغه، شمارۀ۴۰، 1401ش.
35.   طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تحقیق: سید فضل الله طباطبایی یزدی، دارالمعرفه، بیروت، 1408ق.
36.   طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر الجوامع الجامع، تصحیح: ابوالقاسم گرجی، مرکز مدیریت حوزۀه علمیه، قم، 1412ق.
37.   طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن ، مرکز البحوث و الدراسات العربیةه و الاسلامیه، قاهره، 1422ق.
38.   طوسی، خواجه نصیرالدین، تلخیص المحصل، تحقیق: عبدالله نورانی، دارالاضواء، بیروت، 1405ق.
39.   فراء بغوی، حسین بن مسعود، تفسیر البغوی، تحقیق: عبدالرزاق مهدی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
40.   فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین   اعلمی، مکتبةه الصدر، تهران، 1415ق.
41.   قاری، علی بن سلطان محمد، شرح کتاب الفقه الاکبر للنعمان بن ثابت الکوفی، تحقیق: علی محمد دندل، دار الکتب العلمیهة، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1428ق.
42.   قاضی ثناءالله مظهری (پانی پتی)، ارشاد الطالبین ،، تعلیق و تخریج: محمد سلیم آزاد، نشر خواجه عبدالله انصاری، تربت جام، 1394ش..
43.   قمی، علیبن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق طیب موسوی جزائری، دارالکتاب، قم، 1404ق.
44.   کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1407ق.
45.   کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق: محمد کاظم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1410ق.
46.   مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقائد، شرکت چاپ و نشر بین الملل، تهران، 1392ش.
47.   مفید، محمد بن محمد بن نعمان، تصحیح اعتقادات الامامیه، تحقیق: حسین درگاهی، کنگرۀه شیخ مفید، قم، 1412ق.
48.   مکارم شیرازی، ناصر، اعتقاد ما؛ شرح فشرده‌ای از عقاید شیعه، انتشارات نسل جوان، قم، 1376ش.
49.   موسوی کافی، اباذر، «مفهوم‌شناسی سدرةه المنتهی»، مطالعات ترجمۀه قرآن و حدیث، شمارۀ ۱۶، ۱۴۰۰ش.
50.   مهتدی، حسین و زهرا رنجبر، زهرا، «تحلیل سبک‌شناسی سورهسورۀ نجم»، مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، شمارۀ ۴، ۱۳۹۹ش.
51.   میبدی، ابوالفضل رشید الدین ،، کشف الاسرار و عدّةه الابرار، امیرکبیر، تهران، 1371ش.
52.   نجم الدین کبری، احمد بن عمر، التأویلات النجمیۀ فی التفسیر الإشاری الصوفی، تحقیق: احمد فرید مزیدی، دارالکتب العلمیه، بیروت، 2009م.
53.   نسفی، عمر بن محمد، التیسیر فی التفسیر، تحقیق: ماهر ادیب حبوش، دار اللباب للدراسات و تحقیق التراث، استانبول، 1440ق.
54.   نیچه، فردریش، ارادۀه قدرت، ترجمۀه: مجید شریف، انتشارات جامی، تهران، 1386ش.
55.   نیشابوری، محمد بن محمود، تفسیر بصائر یمینی، تحقیق: علی رواقی، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، 1398ش.
56.   هالبواکس، موریس، جامعه شناسی حافظۀه جمعی، ترجمۀه: زهرا سادات روح الامین، نیستان هنر، تهران، 1403ش.