مشکوة

مشکوة

تحلیل انتقادی دیدگاه‌ها درباره کاربرد حرف نفی «لا» در اسلوب‌ِ «لا‌اُقسم» در قرآن کریم

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 استاد دانشگاه تهران (نویسندۀ مسئول).
2 دانشجوی دکتری دانشگاه تهران.
10.22034/mishkat.2026.507382.2618
چکیده
یکی از چالش‌بر‌انگیز‌ترین مسائل در موضوع قسم‌های قرآنی، برخی اسلوب‌های خاصّ به‌کاررفته در آن است. بسیاری از سوگند‌های قرآنی، در اسلوبِ رایج قسم به کار رفته‌اند؛ اما در برخی از آن‌ها، قسم، به شکل «لا اُقسم» مطرح شده است. در مورد این اسلوب‌ِ ویژه، آراء فراوان و گوناگونی وجود دارد. در این میان، دسته‌بندی آراء و توجه به تطابق آن‌ها با قرآن، در بررسی و نقد دیدگاه‌های یاد‌شده راهگشا و ضروری است. در این پژوهش برآنیم، افزون بر طبقه‌بندی منطقی آراء موجود در این زمینه، با در نظر گرفتن قرائنی همچون «سیاق‌های پیوسته»، «اصل بودنِ ظاهرِ کلام»، «نقشِ معنایی حروف» و «لزوم انطباق‌پذیری نظریه‌های موجود با دیگر آیات قرآن و به ویژه آیة 76 سورة واقعه»، به روش توصیفی ـ تحلیلی، به نقد و بررسی آراء و فهم معنای این اسلوب بپردازیم و به کارکرد‌های لفظی و مضمونی حرفِ نفیِ «لا» در این اسلوب پی ببریم. از این رهگذر درمی‌یابیم که با توجه به معیار‌های یادشده و قرائنِ موجود، مراد از «لا اُقسم»، نفیِ قسم به سبب وضوحِ کاملِ مطلب و نیاز نداشتن آن به قسم است و این خود، بر بارِ تأکیدی این اسلوب زبانی می‌افزاید. این نظریه، بسیار همخوان با بافت آیات و دیگر سوگند‌های قرآنی است و از لحاظ روان‌شناختی نیز توجه مخاطب را به شکلی ویژه به خود جلب می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Critical Analysis of Views on the Use of the Negative Letter “lā” in “lā uqsim” structure in the Holy Qur’an

نویسندگان English

Abdolhadi Feqhizadeh 1
Alireza Mahdizadeh Lame 2
1 Professor, University of Tehran (Corresponding Author)
2 PhD Student, University of Tehran
چکیده English

One of the most challenging issues regarding Qur’anic oaths is some of their specific structures. Many Qur’anic oaths are used in the common way of swearing, but in some of them, the oath is expressed in the “lā uqsim” structure. There are many and varied opinions regarding this particular structure. Among them, categorizing opinions and paying attention to their conformity with the Qur'an is helpful and necessary in examining and criticizing the aforementioned views. In this study, in addition to logically classifying the existing opinions, we intend to use a descriptive-analytical method to criticize and examine the opinions and understand the meaning of this structure, taking into account evidence such as "continuous contexts", "the appearance of the word is the essence", "the semantic role of letters" and "the necessity of compatibility of existing theories with other verses, especially verse 76 of Al-Wāqiʻa Surah" and understand the verbal and thematic functions of the negative word "la" in this structure. From this, we understand that, according to the aforementioned criteria and the existing evidence, the meaning of "lā uqsim" is the negation of an oath due to the complete clarity of the matter and its lack of need for an oath, and this in itself adds to the emphatic load of this linguistic structure.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌‌rsquo
anic oaths
lā uqsim
negative oath
redundant La
قرآن کریم.
1.   آلوسی، محمودبن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1415ق.
2.   ابن‌ابی‌زمنین، محمدبن عبدالله، تفسیر ابن‌ابی‌زمنین، دار‌الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۲4ق.
3.   ابن‌بابویه، محمدبن علی، الخصال، مؤسسه نشر اسلامی، قم، 1362ش.
4.   ابن‌جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراءات العشر، المکتبة التجاریة الکبرى، مصر، بی‌تا.
5.   ابن‌جزی، محمدبن احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، شرکة دار‌الأرقم‌بن أبی‌الأرقم، بیروت، 1416ق.
6.   ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، ۱۴۲0ق.
7.   ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن غالب، المحرَّرُ الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1422ق.
8.   ابوحیان، محمدبن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، دار‌الفکر، بیروت، 1420ق.
9.   ابوراس، ناصر عبدالله، «أسلوب القسم فی القرآن الکریم»، مجلة دراسات قانونیة، (15)، 1998م، ص 174-204.
10.      ابوالسعود، محمدبن محمد، تفسیر أبی‌السعود، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
11.      ابو‌عمرو الدانی، عثمان‌بن سعید، التیسیر فی القراءات السبع، دار‌ابن‌کثیر، بیروت، 1434ق.
12.      اشعری، احمدبن محمدبن عیسی، النوادر، مدرسۀ امام مهدی عجل الله تعالى فرجه الشریف‏، قم، 1408ق.
13.      امرؤ القیس، دیوان امرئ القیس، دارالمعرفة، بیروت، 1425ق.
14.      بغا، مصطفی دیب،  الواضح فی علوم القرآن، دارالکلم الطیب، دمشق، 1418ق.
15.      بلاغی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، وجدانی، قم، بی‌تا.
16.      بنت الشاطی، عایشه، التفسیر البیانی للقرآن الکریم، دارالمعارف، قاهره، 1425ق.
17.      بیضاوی، عبدالله‌بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل؛ تفسیر البیضاوی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
18.      پاکتچی، احمد، «معناشناسی قسم در قرآن کریم؛ رویکردی تاریخی و فرهنگی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شمارۀ 60، پاییز و زمستان 1395ش، ص 9-33.
19.    حسن، سامی عطا، «أسلوب القسم الظاهر فی القرآن الکریم؛ بلاغته.. وأغراضه»، مجلة الشریعة والدراسات الإسلامیه، مجلد 18، شمارۀ 53، 2003م، ص 19-73.
20.      الحنیفه، عبیر عدنان و جهاد النصیرات، «صیغة لا اُقسم فی القرآن الکریم؛ دراسة تفسیریة مقارنه»، الدراسات الاسلامیه، اردن، مجلد 18، شمارۀ 1، 2022م، ص 357-380.
21. خفاجی، احمدبن محمد، عنایة القاضی و کفایة الراضی (حاشیة الشهاب علی التفسیر البیضاوی)، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1417ق.
22. خفاجی، حمزۀ سلمان عبیس و جهانگیر امیری، «صیغة لا اُقسم فی القرآن الکریم (دراسة تحلیلیة)»، مجلة مرکز بابل للدراسات الانسانیه، مجلد 13، شمارۀ 2، 2023م.
23. خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، قم، بی‌تا.
24. زرکشی، محمدبن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، دارالمعرفة، بیروت، 1410ق.
25. زمخشری، محمودبن عمر، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، دارالکتاب العربی، بیروت، 2016م.
26. زیدبن علی و عمروبن خالد واسطی، تفسیر غریب القرآن (تفسیر زیدبن علی)، الدارالعالمیه، بیروت، 1412ق.
27. سعدی، عبدالرحمن، تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنّان، دارالسلام، ریاض، 1422ق.
28. سمرقندی، نصربن محمد، تفسیر السمرقندی، دارالفکر، بیروت، 1416ق.
29. شریعتی، محمد‌تقی، تفسیر نوین، شرکت سهامی انتشار، بی‌جا، بی‌تا.
30. شوکانی، محمدبن علی، فتح القدیر، دارابن‌کثیر، دمشق، 1414ق.
31. صدیق‌حسن‌خان، محمدصدیق، فتح البیان فی مقاصد القرآن، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1420ق.
32. ضمدی، مطهربن علی، الفرات النمیر فی تفسیر الکتاب المنیر، نبیا، عربستان سعودی، 1439ق.
33. طباطبایی، سید محمدحسین،  المیزان فی تفسیر القرآن، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1427ق.
34. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1415ق.
35. طبری، محمدبن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ تفسیر الطبری، دارالمعرفة، بیروت، 1412ق.
36. طوسی، محمدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1434ق.
37. فخر‌رازی، محمد، التفسیر الکبیر، دارالفکر، بیروت، 1425ق.
38. فراء، یحیی‌بن زیاد، معانی القرآن، الهیئة المصریة العامة للکتاب، قاهره، 1980م.
39. قاسمی، جمال‌‌الدین، تفسیر القاسمی، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1418ق.
40. قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1364ش.
41.کرمانی، محمودبن حمزه، غرائب التفسیر و عجائب التأویل، دارالقبلة للثقافة الاسلامیه، جدّه، بی‌تا.
42.کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیة، تهران، 1363ش.
43. ماتریدی، محمدبن محمد، تأویلات أهل السنّه، تفسیر الماتریدی، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1426ق.
44.      ماوردی، علی‌بن محمد، النکت و العیون؛ تفسیر الماوردی، دارالکتب العلمیة، بیروت، بی‌تا.
45.      مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1363ش.
46.      مدرّسی، محمدتقی، من هدی القرآن، دارمحبّی الحسین علیه السلام، تهران، 1419ق.
47.      مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
48.      معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن (ویرایش جدید)، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، قم، 1388ش.
49.      مقاتل‌بن سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1423ق.
50.      مکارم شیرازی، ناصر، سوگند‌های پربار قرآن کریم، مدرسة امام علی‌بن ابی‌طالب؟ع؟، قم، 1386ش.
51.      مکی‌بن حموش، الهدایة إلی بلوغ النهایه، جامعة الشارقة _ کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی، شارجه، 1429ق.
52.      نسفی، عبدالله‌بن احمد، تفسیر النسفی، دارالنفائس، بیروت، 1416ق.
53.      نقیب، سید محمد، مرتضی سازجینی و سید محمد موسوی، «تحلیل و بررسی ادبی ساختار «لا اُقسم» در قرآن کریم»، فصلنامۀ مطالعات قرآنی، سال یازدهم، شمارۀ 44، زمستان 1399ش، ص 103-118.