مشکوة

مشکوة

تحول الهیاتی در فهم آیه «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا»: از روایت تاریخی تا تفسیر وجودی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حکیم سبزواری (نویسندۀ مسئول).
چکیده
پژوهش حاضر به تحلیل و معماری مسیر تطور مفهومی آیۀ ۲۴ سورۀ سجده در سنت تفسیری اسلامی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه عبارت کلیدی «یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» از یک فهم مبتنی بر امر تشریعی به یک تأویل مبتنی بر امر تکوینی در الهیات امامت شیعی تحول یافته است. این مقاله با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و خوانش هرمنوتیکی _ دیالکتیکی بر روی پیکره‌ای از منابع تفسیری و روایی، این سیر تحول را در دو مرحله تبیین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد در خوانش تفسیری عام، آیه به رهبران صالح بنی‌اسرائیل اشاره دارد که بر اساس شریعت الهی به هدایت تشریعی (ارائۀ طریق) می‌پرداختند و صبر ویقین برای آنان، فضائل اخلاقی _ معرفتی برای احراز این مقام بود. در مقابل، نقطۀ عطف در خوانش شیعی، با استناد به اصل تطابق و روایات خاص، مصداق آیه را به ائمۀ اهل بیت(ع) تخصیص داده، با تمایزگذاری میان امر الله و امر الناس، ماهیت هدایت را دگرگون می‌کند. در این خوانش، امر الله به امر تکوینی و فرمان وجودی تفسیر می‌شود و هدایت نیز به مرتبۀ ایصال به مطلوب؛ یعنی ولایت باطنی و رساندن نفوس مستعد به کمال ارتقا می‌یابد. این پژوهش استنتاج می‌کند که در این نگاه، صبر و یقین به ظرفیت‌های وجودی برای دریافت این ولایت تکوینی بدل شده، امامت به مثابۀ یک مقام الهی و مبتنی بر جعل خاص خداوند، از هر نوع رهبری دیگر متمایز می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Theological Transformation in the Understanding of the Verse “We appointed from among them leaders who guided by Our command: From Historical Narrative to Existential Interpretation

نویسندگان English

Reza Mollazadeh Yamchi 1
Farzad Dehghani 2
1 Postdoctoral Researcher, Department of Qur’anic Sciences and Tradition, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Associate Professor, Department of Qur’anic Sciences and Tradition, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran (Corresponding Author)
چکیده English

This study analyzes and reconstructs the conceptual evolution of verse 24 of Surah al-Sajdah within the Islamic exegetical tradition, demonstrating how the key phrase (guided by Our command) has shifted from an understanding based on legislative command to an interpretation grounded in ontological command within Shiʿi imamate theology. Using qualitative content analysis and a hermeneutic-dialectical reading of a corpus of exegetical and tradition sources, the article explains this development in two stages. The findings show that in the general exegetical reading, the verse refers to righteous leaders among the Children of Israel who, on the basis of divine law, practiced legislative guidance (i.e., pointing out the right path). In this reading, patience and certainty were moral-cognitive virtues required to attain this status. By contrast, the turning point in the Shiʿi reading emerges through reliance on the principle of correspondence and specific transmitted reports, which restrict the verse to the Imams of the Household of the Prophet of God. This reading reconfigures the nature of guidance by distinguishing between the command of God, and what people are commanded. Here, command of God is interpreted as ontological command, and guidance also advances to the station of achieving the goal, which is inner spiritual authority, and brings receptive souls to perfection.” The study concludes that, in this framework, patience and certainty are transformed into existential capacities for receiving this ontological guardianship, and the Imamate, as a divinely appointed and uniquely designated station, is distinguished from all other forms of leadership.

کلیدواژه‌ها English

Imamate
ontological guidance
command of God
al-Sajdah Surah
Theological Exegesis
قرآن کریم
1.   آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1415ق.
2.   ابن عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1420ق.
3.   ابن عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرّر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1422ق.
4.   ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1419ق.
5.   ابوالسعود، محمد بن محمد، ارشاد العقل السلیم الى مزایا القرآن الکریم، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1983م.
6.   ابوحمزه ثمالى و ثابت بن دینار، تفسیر القرآن الکریم، دار المفید، بیروت، 1420ق.
7.   بحرانى، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مؤسسة البعثه، قسم الدراسات الإسلامیه، قم، 1415ق.
8.   بقاعى، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1427ق.
9.   بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
10.        حسکانى، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، مؤسسۀ چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1411ق.
11.        حقی بروسوى، اسماعیل بن مصطفى، تفسیر روح البیان، دار الفکر، بیروت،  بی‌تا.
12.        حویزى، عبدعلى بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، اسماعیلیان، قم، 1415ق.
13.        خطیب شربینى، محمد بن احمد، السراج المنیر، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1425ق.
14.        زمخشرى، محمود بن عمر، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
15.        سبحانى تبریزى، جعفر، منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین، مؤسسۀ امام صادق؟ع؟، قم، 1395ش.
16.        سمرقندى، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم، دار الفکر، بیروت، 1416ق.
17.        صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنّة، فرهنگ اسلامى، قم، 1406ق.
18.        طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1390ق.
19.        طبرانى، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، دار الکتاب الثقافی، اردن، 2008م.
20.        طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1372ش.
21.        طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن، دار المعرفه، بیروت، 1412ق.
22.        فخر رازى، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
23.        قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1364ش.
24.         قمى، على بن ابراهیم، تفسیر القمی، دار الکتاب، قم، 1363ش.
25.        کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الکتب الإسلامیه، تهران، 1407ق.
26.        کوفى، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، مؤسسۀ چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1410ق.
27.        ماتریدى، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنّة، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1426ق.
28.        مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، دار الکتب الإسلامیه، تهران، 1404ق.
29.        مراغى، احمد مصطفى، تفسیر المراغى، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
30.  مکارم شیرازى، ناصر، الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، مدرسۀ امام علی بن ابی طالب؟ع؟، قم، 14۲1ق.
31.  میبدى، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدّة الابرار، امیرکبیر، تهران، 1371ش.