مشکوة

مشکوة

واکاوی اصول و راهکارهای قرآن در اجتناب از قومیّت گرائی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه شهرکرد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد.
چکیده
از چالشهای زیست اخلاقی در اجتماعات بشری در سطوح خرد و کلان، تقدم قومیت بر حقانیت است. قرآن کریم با رویکردی توحیدی، هرگونه گرایش به قوم‌گرایی افراطی، تبعیض و نژادگرایی را نفی کرده، هویت اخلاقی و تقوایی را معیار ارزش‌گذاری معرفی می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و تفسیری به واکاوی منظومۀ اخلاقی قرآن در مواجهه با قومیت‌گرایی پرداخته و به منظور پرهیز از بازگشت‌های مفهومی با تفکیک دقیق میان «اصول اخلاقی» و «راهبردهای اجراییِ» داده‌ها، به صورتبندی جدیدی از هنجارهای بنیادین و راهبردهای اجتنابی در موضوع قومیت‌گرایی دست یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که قرآن در بُعد نجات‌شناختی، تقدم سعادت فردی بر قومیت، در بُعد انسان‌شناختی، اصالت کرامت انسانی در برابر نژادگرایی، در بُعد معرفت‌شناختی، قومیت به عنوان تجلیگاه صفات الهی و در بُعد جامعه‌شناختی، لازمۀ شناخت متقابل و ابزاری برای هم‌افزایی اجتماعی را مهمترین اصول و راهکارهای اجرایی مقابله با قومیت‌گرایی مذموم بیان داشته است. قرآن با تثبیت اصول هنجاریِ فراتبعیض و با ارائۀ راهبردهای عملیِ اصلاح نگرش، تربیت ارزشی و مهندسی هویت جمعی، الگوی جامعی برای مواجهه با قومیت‌گرایی فراهم می‌آورد. تمایز سطح اصول و راهبردها از آشفتگی استدلالی پیشگیری می‌کند و پژوهش‌های بعدی می‌توانند بر سنجش‌پذیری راهبردها در میدان سیاست‌گذاری فرهنگی تمرکز کنند .همچنین این دستاوردها، ظرفیت‌های وسیعی را برای بازخوانی مفاهیم حقوق بشر، همزیستی و عدالت اجتماعی در جهان معاصر فراهم می‌آورند. با توجه به چالش‌های هویتی امروز، بازگشت به این مبانی قرآنی می‌تواند مبنای نظری مناسبی برای گفتمان‌های بینافرهنگی و کاهش تنش‌های قومی باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Examination of Qur’anic Principles and Strategies for Avoiding Ethnocentrism

نویسندگان English

Azizollah Molavi Vardanjani 1
Asghar Tahmasbi Boldaji 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Shahr-e kord (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Department of Qur’an and Tradition Sciences, University of Shahr-e kord
چکیده English

One of the challenges to ethical living in human communities, at both micro and macro levels, is the precedence of ethnicity over righteousness. The Holy Qur’an, with a monotheistic approach, rejects any inclination towards extremism in ethnicity, discrimination, and racism, identifying moral and pious identity as the criterion for value assessment. This research, employing a descriptive-analytical and interpretive method, delves into the Qur’an ethical system in confronting ethnocentrism. To avoid conceptual repetitions, it meticulously distinguishes between ethical principles and executive strategies, leading to a novel formulation of fundamental norms and avoidance strategies concerning ethnocentrism. The findings indicate that the Qur’an emphasizes the following as crucial principles and executive strategies for countering reprehensible ethnocentrism: in the soteriological dimension, the priority of individual salvation over ethnicity; in the anthropological dimension, the primacy of human dignity against racism; in the epistemological dimension, ethnicity as a manifestation of divine attributes; and in the sociological dimension, the necessity of mutual recognition and an instrument for social synergy. By establishing supra-discriminatory normative principles and offering practical strategies for reforming attitudes, value-based education, and engineering collective identity, the Qur'an provides a comprehensive model for confronting ethnocentrism. The distinction between principles and strategies prevents argumentative confusion, and future research can focus on the measurability of these strategies in the realm of cultural policymaking. Furthermore, these achievements offer significant potential for reinterpreting concepts of human rights, coexistence, and social justice in the contemporary world. Given today's identity challenges, a return to these Qur’anic foundations can provide a suitable theoretical basis for intercultural dialogues and the reduction of ethnic tensions.

کلیدواژه‌ها English

Ethnocentrism
Individuality
Piety
Human Dignity
Social Life
1.  قرآن کریم.
2.  ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.
3.  احمد بن حنبل، المسند، مؤسسة الرساله، بیروت، 1412ق.
4.  توسلی‌زاده، ابوالفضل، «قومیت‌گرایی از منظر قرآن کریم»، پژوهشنامۀ بختیاری‌شناسی و اقوام ایرانی، دورۀ اول، شمارۀ 1، 1402ش، ص 283-305.
5.  جعفری، محمدنسیم، حسن خیری و محسن قنبرینیک، «الگوی حلّ منازعات قومی از منظر قرآن کریم»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال یازدهم، شمارۀ 4، 1403ش، ص130-159.
6.  جوادی آملی، عبدالله، اخلاق در قرآن، نشر اسراء، قم، 1383ش.
7.  جوادی آملی، عبدالله، تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم، نشر اسراء، قم، 1379ش.
8. حسینی، سید کمال و عبدالواحد مطهری، «مواجهۀ فرهنگی انبیاء؟عهم؟ با قوم‌گرایی از منظر قرآن کریم»، مطالعات تفسیری، سال یازدهم، شمارۀ43، 1399ش، ص195-214.
9.  دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا، دانشگاه تهران، 1377ش.
10.       رضایی اصفهانی، محمدعلی، مفاهیم اجتماعی قرآن، بوستان کتاب، قم، 1390ش.
11.       سبحانی، جعفر، اخلاق در قرآن، مؤسسۀ امام صادق؟ع؟، قم، 1378ش.
12.       صادقی تهرانی، محمد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، مؤلف، قم، 1419ق.
13.       طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1393ق.
14.       طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمۀ جواد بلاغی، انتشارات ناصرخسرو، تهران، 1372ش.
15.       طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، دار الفکر، بیروت، 1412ق.
16.       فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، دار الملاک للطباعة و النشر، بیروت، 1419ق.
17.       فرامرز قراملکی، احد، اخلاق سازمانی، مؤسسۀ مطالعات بهره‌وری و منابع انسانی، انتشارات سرآمد، تهران، 1394ش.
18.       قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، دار الکتب العربی، بیروت، 1405ق.
19.       معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1387ش.
20.       مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1407ق.