مشکوة

مشکوة

تحلیل گفتمان کرامت در حدیث امام رضا(ع): تحقیر مؤمن به‌سبب فقر

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار پژوهشکدۀ علوم اسلامی رضوی.
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل دقیق حدیث امام رضا(ع) دربارۀ تحقیر مؤمن به‌سبب فقر، به واکاوی مضامین کرامت انسانی در این گفتار رضوی می‌پردازد. در این حدیث، نسبتِ میان زبان تحقیر و خدشه به کرامت مؤمن به‌صورت صریح بیان شده است و از همین رهگذر، امکان بررسی پیوند میان گفتار دینی و ساختارهای اجتماعی فراهم می‌شود. این پژوهش با رویکرد «تحلیل مضمون» در چهارچوب «تحلیل گفتمان انتقادی» انجام شده است. مراحل تحقیق شامل شناسایی مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر از متن حدیث و تبیین دلالت‌های اخلاقی و اجتماعی هریک است. یافته‌ها نشان می‌دهند که امام رضا(ع) در این گفتار، کرامت ذاتی انسان را مستقل از وضعیت اقتصادی دانسته، هرگونه داوری طبقاتی یا رفتاری مبتنی بر فقر را نفی می‌کنند و بر مسئولیت اخلاقی زبان در پاسداشت شأن مؤمن تأکید می‌ورزند. این مضامین، ضمن آشکار ساختن بنیان‌های کرامت‌محور در سنت رضوی، چهارچوبی مفهومی برای تحلیل رفتارهای گفتاری و اجتماعی معاصر فراهم می‌آورد، بی‌آنکه از محدودۀ متن حدیث فراتر رود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Discourse Analysis of Human Dignity in a Tradition of Imam Reza (A.S.): The Humiliation of a Believer Due to Poverty

نویسندگان English

Mona Takavarnejad 1
Mahmoud Maleki Tarakamei 2
1 Department of Islamic Studies, Farhangiyan University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Razavi Institute of Islamic Sciences
چکیده English

This study aims to conduct an in depth analysis of the tradition of Imam Reza (A.S.) concerning the humiliation of a believer on account of poverty, examining its underlying themes of human dignity within the corpus of Razavi discourse. The tradition explicitly delineates the relationship between the language of disparagement and the violation of a believer’s dignity, thereby allowing for a critical exploration of the link between religious discourse and social structures.  Employing a thematic analysis approach within the framework of critical discourse analysis, the research identifies and categorizes the basic, organizing, and overarching themes derived from the text of the tradition and explicates their ethical and social implications. Findings indicate that Imam Reza (A.S.) recognizes intrinsic human dignity as independent of economic status, rejects all forms of class based judgment or behavior predicated on poverty, and emphasizes the moral responsibility of language in safeguarding the respect owed to believers. These insights illuminate the dignity centered foundations of the Razavi tradition and provide a conceptual framework for interpreting contemporary social and linguistic behaviors while remaining faithful to the boundaries and intentions of the original tradition text.

کلیدواژه‌ها English

Imam Reza (A.S.)
human dignity
poverty
thematic analysis
critical discourse analysis
1.   قرآن کریم
2.   ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا؟ع؟، نشر جهان، تهران، 1378ق.
3.   ابن فارس، احمد بن فارس، مقاییس اللغة، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1404ق.
4.   ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1408ق.
5.   پیری، صدیقه، بازسازی معنایی فقر: تحلیل گفتمان­های تاریخی فقر در ایران (رسالۀ دکتری)، دانشگاه تهران، دانشکدۀ علوم اجتماعی، 1395ش.
6.   حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، مؤسسۀ آل البیت؟عهم؟، قم، 1414ق.
7.   حسن‌دخت فیروز، سیما، مطالعۀ حوزۀ واژگانی «فرودستان» در سپهر سیاسی _ اجتماعی ایران معاصر (رسالۀ دکتری)، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، 1400ش.
8.   خسروشاهی، قدرت الله و مصطفی دانش‌پژوه، فلسفۀ حقوق، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی ؟ق؟، چاپ ششم، 1382ش.
9.   خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، دار الکتب العلمیه و منشورات محمد علی بیضون، بیروت، 1417ق.
10.         خوش‌آمدی، مرتضی، بررسی ابعاد گفتمانی فقر با استفاده از چهارچوب نظریۀ بوردیو (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه اصفهان، 1388ش.
11.         راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، الدار الشامیه، بیروت، 1416ق.
12.         ستوده، هدایت‌الله، آسیب‌شناسی اجتماعی، آوای نور، تهران، 1384ش.
13.         سیبویه، عمرو بن عثمان، الکتاب، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1429ق.
14.         طوسی، محمد  بن حسن، الرجال، جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیه، قم، 1427ق.
15.         عواطف رستمی، نعمت‌الله، تحلیل گفتمان انتقادی (زبان، ایدئولوژی و مطبوعات) (رسالۀ دکتری)، دانشگاه اصفهان، دانشکدۀ زبان‌های خارجی، 1386ش.
16.         کارگر، پرنیان، بررسی نظریۀ برچسب‌زنی با نگاه به منابع اسلامی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی _ واحد اردبیل، 1399ش.
17.         کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، اسلامیه، تهران، 1363ش.
18.          کوهن، بروسن، مبانی جامعه‌شناسی، ترجمۀ غلام‌عباس توسلی، انتشارات سمت، تهران، 1386ش.
19.          محسنی، محمدجواد، «جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف»،  نشریۀ معرفت فرهنگی و اجتماعی، شمارۀ 11، 1391ش، ص 86-63.
20.          مزلو، ابراهام، انگیزش و شخصیت، ترجمۀ احمد رضوانی، آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ دوم، 1376ش.
21.          نجاشی‌، احمد بن علی، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌، جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیه، قم، 1365ش.