مشکوة

مشکوة

تحلیل مفهوم قرآنی «تعارف» از منظر انسان‏ شناسی عمومی؛ جستاری درباره کرامت انسانی در قرآن کریم

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
محمدحسن شیرزاد 1
محمدحسین شیرزاد 2
1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
10.22034/mishkat.2026.548251.2648
چکیده
در نیمۀ دوم سدۀ اخیر، در پی گسترش ارتباطات انسانی از یک‏سو و رواج گفتمان‏ ها و انگاره‏ های مدرن همچون کرامت انسانی و حقوق بشر در جهان اسلام از سوی دیگر، آیۀ 13 سورۀ حجرات در کانون توجّه برخی از متفکّران مسلمان قرار گرفته و از منظرهای نو همچون فلسفۀ علوم اجتماعی، ارتباطات میان‏ فرهنگی، روابط بین ‏الملل و تمدن ‏پژوهی به بازخوانی درآمده است. در این مقاله بناست برای نخستین بار، این آیۀ شریفه از منظر دانش انسان‏ شناسی عمومی که متشکّل از چهار زیرشاخۀ انسان‏ شناسی زیستی، انسان‏ شناسی فرهنگی، انسان‏ شناسی زبان‏ شناختی و انسان‏ شناسی باستان‏ شناختی است، به بحث گذاشته شود. از منظر آیۀ 13 سورۀ حجرات انسان‏ ها متفاوت و متنوع آفریده شده و از حیث تعلّقات جنسیتی، گروهی و قبیله‏ ای، گونه‏ گون و متکثّرند. هدف از این تنوعِ کم‏ نظیر، «تعارف» است که بر مبنای رویکرد انسان‏ شناختی، فرایندی سه‏ مرحله ‏ای است که «شناختن دیگری»، «شناساندن خود به دیگری» و از همه مهم‏تر «شناختن خود در پرتو شناخت دیگری» را شامل می‏ شود. نیز بنابر رویکرد انسان‏ شناختی، متعلَّق شناخت در هریک از مراحل یادشده _ متناظر با زیرشاخه‏ های انسان‏ شناسی عمومی _ چهار دسته از ویژگی‏ های جماعات انسانی است که عبارت‌اند از: ویژگی‏ های زیستی، فرهنگی، زبانی و تاریخی. بر این اساس، آموزۀ قرآنیِ «تعارف»، انسان ‏ها را از خودمحوری پرهیز می ‏دهد و «دیگری» را نه به عنوان تهدید، که به عنوان عاملی ضروری برای شناختِ «خود» بازمی‏ شناساند. مبتنی بر آموزۀ قرآنیِ «تعارف»، همۀ مردم در سرتاسر جهان، جدای از تنوع زیستی، فرهنگی، زبانی و تاریخی، واجد کرامتِ انسانی هستند، با این تبصره که کرامت امری مشکَّک است که درجات آن براساس میزان تقوا نزد خداوند متعال سنجیده می‏ شود.
کلیدواژه‌ها
انسان در قرآن
انسان‏ شناسی قرآن
سوره حجرات
قوم‏ مداری
خود و دیگری
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Qur’anic Concept of “Aknowledgent” from the Perspective of General Anthropology: An Inquiry into Human Dignity in the Holy Qur’an

نویسندگان English

Mohammad Hassan Shirzad 1
Mohammad Hossein Shirzad 2
1 , Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

Over the past several decades, the expansion of global human interaction, alongside the growing prominence of modern discourses such as human dignity and human rights within the Islamic world, has renewed scholarly interest in Qur’an 49:13. This verse has been revisited through contemporary theoretical frameworks, including the philosophy of the social sciences, intercultural communication, international relations, and civilizational studies.
This article offers, for the first time, a comprehensive examination of this verse from the standpoint of general anthropology, a discipline comprising four subfields: biological anthropology, cultural anthropology, linguistic anthropology, and archaeological anthropology. Qur’an 49:13 presents human beings as inherently diverse, differentiated across gender, social‑group, and tribal lines. According to the verse, the purpose of this divinely ordained diversity is aknowledgent; a concept that, when approached anthropologically, signifies a three‑stage process: knowing the other, making oneself known to the other, and, most crucially, coming to know oneself through the presence of the other. 
Within this interpretive framework, each stage of aknowledgent corresponds to one of the four domains explored in general anthropology, encompassing the biological, cultural, linguistic, and historical dimensions of human communities. The Qur’anic vision of aknowledgent thus challenges egocentrism and reinterprets the figure of the other not as a threat but as a necessary condition for a fuller understanding of the self. 
Based on this Qur’anic framework, all human beings irrespective of their biological, cultural, linguistic, and historical differences possess inherent human dignity. Yet this dignity is gradational, its degrees measured by one’s level of piety before Almighty God.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌rsquo
anic anthropology, human dignity, al‑Ḥujurāt Surah, ethnocentrism, self and other, Islamic anthropology
1.  قرآن کریم.
2.  آلوسی، محمود، بلوغ الأرب فی معرفة أحوال العرب، دار الکتاب المصری، قاهره، 1314ق.
3.  ابن حاجب، عثمان، الشافیة فی علم التصریف، المکتبة المکیه، مکه، 1995م.
4.  ابن درید، محمد، جمهرة اللغة، دار العلم للملایین، بیروت، 1987م.
5.  ابن عطیه، عبدالحق، المحرّر الوجیز، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1422ق.
6.  ابن فارس، احمد، مقاییس اللغة، دار الفکر، بیروت، 1399ق.
7.  ابن منظور، محمد، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.
8.  ابوحیان اندلسی، محمد، البحر المحیط فی التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.
9.  بخاری، محمد، الجامع الصحیح، دار ابن کثیر، بیروت، 1407ق.
10.              برّو، توفیق، تاریخ العرب القدیم، دار الفکر، بیروت، 1996م.
11.              بیضاوی، عبدالله، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
12.              پاکتچی، احمد، «اخلاق: اخلاق دینی»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، 1377ش.
13.              پاکتچی، احمد، «کمّیّت و کیفیّت در افعال حوزۀ معرفت در قرآن کریم با رویکرد معناشناسی»، معناشناسی و مطالعات قرآنی، به کوشش فروغ پارسا، نگارستان اندیشه، تهران، 1397ش الف.
14.              پاکتچی، احمد، «معناشناسی فرهنگی‏_‏قوم‏شناختی»، معناشناسی و مطالعات قرآنی، به کوشش فروغ پارسا، نگارستان اندیشه، تهران، 1397ش ب.
15.              ترمانینی، عبدالسلام، الزواج عند العرب فی الجاهلیة و الإسلام، عالم المعرفة، کویت، 1984م.
16.              حسینی، حمزه و محمدرضا علم، «هخامنشی‏گرایی در سیاست‏گذاری‏های فرهنگی حکومت محمدرضا شاه پهلوی»، تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، سال ششم، شمارۀ 11، بهار و تابستان 1403ش.
17.              خسروپناه، عبدالحسین و رضا میرزایی، «چیستی انسان‏شناسی»، انسان‏پژوهی دینی، سال هفتم، شمارۀ 24، پاییز و زمستان 1389ش.
18.              خلیل بن احمد، کتاب العین، دار و مکتبة الهلال، بیروت، 1410ق.
19.              دعاس، احمد و دیگران، إعراب القرآن الکریم، دار المنیر، دمشق، 1425ق.
20.              دلّو، برهان‏الدین، جزیرة العرب قبل الإسلام، دار الفارابی، بیروت، 1989م.
21.              دهقان، علیرضا و بشیر معتمدی، «الگوی دینی پیرامون ارتباطات بین‏فرهنگی»، راهبرد، سال بیست‏ودوم، شمارۀ 66، بهار 1392ش.
22.              راغب اصفهانی، حسین، مفردات ألفاظ القرآن، دار القلم، بیروت، 1412ق.
23.              رضی‏الدین استرآبادی، محمد، شرح الشافیة، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1395ق.
24.              روح‏الامینی، محمود، مبانی انسان‏شناسی، کتاب زمان، تهران، 1357ش.
25.              ریویر، کلود، درآمدی بر انسان‏شناسی، ترجمۀ ناصر فکوهی، نشر نی، تهران، 1397ش.
26.              زمخشری، محمود، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
27.              سبت، خالد بن عثمان، قواعد التفسیر، دار ابن‏عفّان، قاهره، 1421ق.
28.              سلیمان‏پور، قربانعلی، «زمینه‏های تاریخی پیدایی فاشیسم در ایتالیا و آلمان»، پژوهش‏نامۀ تاریخ، سال دوم، شمارۀ 3، تابستان 1385ش.
29.              سلیمی، علی، «درون‏مایه‏های یک نظریۀ ارتباطات میان‏فرهنگی در آموزه‏های قرآنی»، اسلام و علوم اجتماعی، سال دوم، شمارۀ 4، پاییز و زمستان 1389ش.
30.              سیوطی، عبدالرحمن، لباب النقول فی أسباب النزول، دار الکتب العلمیه، بیروت، بی‏تا.
31.              صدر، محمدباقر، لا ضرر و لا ضرار، دار الصادقین، قم، 1420ق.
32.              طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1417ق.
33.              طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1372ش.
34.              طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی‏تا.
35.              عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة، دار الآفاق الجدیده، بیروت، 1400ق.
36.              عسکری خانقاه، اصغر و محمدشریف کمالی،  انسان‏شناسی عمومی، انتشارات سمت، تهران، 1396ش.
37.              علی، جواد، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، مکتبة النهضه، بغداد، 1993م.
38.              العلی، صالح احمد، تاریخ العرب القدیم و البعثة النبویة، شرکة المطبوعات، بیروت، 2000م.
39.              عهد عتیق، انجمن کتاب مقدس ایران، تهران، 1362ش.
40.              غمامی، محمدعلی و اصغر اسلامی‏تنها، «هم‏شناسی فرهنگی به مثابۀ الگوی ارتباطات میان‏فرهنگی در قرآن؛ رویکردی تطبیقی»، مطالعات فرهنگ‏_‏ارتباطات، سال بیست‏وسوم، شمارۀ57، بهار 1401ش.
41.              فخر رازی، محمد، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
42.              فکوهی، ناصر، تاریخ اندیشه و نظریه‏های انسان‏شناسی، نشر نی، تهران، 1381ش.
43.              فکوهی، ناصر، «انسان‏شناسی گفت‏وگو: پویایی ممنوعیّت‏ها و تعلّق‏ها در حوزۀ مبادله»، جامعه‏شناسی ایران، سال پنجم، شمارۀ 1، بهار 1383ش.
44.              فیروزآبادی، محمد، القاموس المحیط، مؤسسة الرساله، دمشق، 1426ق.
45.              قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، دار الکتب المصریه، قاهره، 1384ق.
46.              گرامی، سید محمدهادی، «قرآن دست‏مایۀ مساوات یا غیریّت‏سازی: گفتمان‏های مدرن جهان اسلام و تفسیر اجتماعی آیۀ 13 سورۀ حجرات»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال ششم، شمارۀ 2، تابستان 1401ش.
47.              مصطفی، نادیة، «تعارف الحضارات»، تعارف الحضارات، به کوشش زکی میلاد، دار الفکر، دمشق، 2006م.
48.              مطهری، مرتضی، جامعه و تاریخ، صدرا، تهران، چاپ 24، 1389ش الف.
49.              مطهری، مرتضی، «دستگاه ادراکی بشر»، بیست گفتار، صدرا، تهران، چاپ 33، 1389ش ب.
50.              مطهری، مرتضی، فلسفه تاریخ، صدرا، تهران، چاپ ششم، 1390ش.
51.              مطهری، مرتضی، جامعه و تاریخ در قرآن، صدرا، تهران، 1396ش.
52.              مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه، تهران، 1374ش.
53.              میلاد، زکی، «تعارف الحضارات»، رسالة التقریب، سال ششم، شمارۀ 24، ربیع‏الثانی ‏_‏جمادی‏الثانیة 1420ق.
54.              میلاد، زکی، تعارف الحضارات: سیرة الفکر و کیف تطوّرت، مؤسسة الانتشار العربی، بیروت، 2024م.
55.              واحدی، علی بن احمد، أسباب نزول القرآن، دارالإصلاح، دمام، 1412ق.