مشکوة

مشکوة

کاربست مدل تعالی EFQM در سنجش‌پذیری الگوی قرآنیِ کرامت با رویکرد معناشناختی

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی پژوهشکدۀ مطالعات توسعۀ سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
چکیده
«کرامت» در قرآن مفهومی چندبُعدی است که درک دقیق آن، مستلزم تحلیل تاریخی، ساختاری و فرهنگی ریشۀ «ک_ر_م» و تبیین روابط درونی آن در نظام واژگانی قرآن است. اگرچه این مفهوم در مطالعات تفسیری و اخلاقی مورد اهتمام جدی است، سنجش‌پذیرسازی آن همچنان با چالش‌های جدی مواجه است؛ زیرا تبدیل چنین مفهوم بنیادینی به شاخص‌هایی سنجش‌پذیر، نیازمند چهارچوبی نظری و روشمند است که عمق معنایی آن را حفظ کند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی میان‌رشته‌ای و بر پایۀ تحلیل‌های معناشناختی تاریخی و ساختاری، شبکۀ هم‌نشینی و جانشینی کاربردهای «کرم» را در قرآن بازسازی کرده و سپس با بهره‌گیری از رویکرد تحلیلی _ منطقی، داده‌های به‌دست‌آمده را در دو سطح مصداقی و مفهومی طبقه‌بندی و تحلیل نموده است. برآیند این تحلیل، استخراج سه مؤلفۀ بنیادین «دهش» (اِعطاء)، «شرافت ذاتی» و «رابطۀ دوسویه» است که ساختار مفهومی «کرامت» را شکل می‌دهند و با ارکان سه‌گانۀ مدل تعالی EFQM ، «توانمندسازها»، «فرایندها» و «نتایج» قابل انطباق‌اند. مدل تعالی EFQM   در این پژوهش به عنوان چهارچوبی تحلیلی برای بازتعریف ساختار قرآنی «کرامت» به کارگرفته شده است تا مسیر تحقق آن از سطح ارزش‌های درونی تا کنش‌های اخلاقی و پیامدهای عینی صورت‌بندی شود. نتایج نشان می‌دهد که پیوند معناشناسی ساختاری با منطق علّی مدل تعالی، ظرفیت آن را دارد که مفاهیم اخلاقی قرآن را در قالب شاخص‌ها و شواهد رفتاری بازتعریف و سنجش‌پذیر نماید. این چهارچوب می‌تواند در حوزه‌هایی مانند سیاست‌گذاری فرهنگی، تعلیم ‌و تربیت و مدیریت اسلامی، مبنایی برای طراحی نظام‌های اخلاق‌محور و سنجش‌پذیر فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Applying the EFQM Excellence Model to the Measurability of the Qur’an Model of Dignity: A Semantics Approach

نویسنده English

Maryam Ghasem-Ahmad
Faculty Member, Development Studies Research Institute, Jahad e Daneshgahi, Tehran
چکیده English

Dignity in the Qur’an is a multidimensional concept whose precise understanding requires historical, structural, and cultural analysis of the word’s root and clarification of its internal relations within the Qur’an lexical system. Although this concept has been widely examined in exegetical and ethical studies, its operationalization and measurability remain challenging. Transforming such a foundational notion into measurable indicators demands a theoretically coherent and methodologically rigorous framework that preserves its semantic depth. 
This study adopts an interdisciplinary methodology grounded in historical- structural Semantics analysis to reconstruct the network of syntagmatic and paradigmatic relations of the Qur’anic uses of generosity. Using an analytical - logical approach, the derived data are categorized and interpreted at both conceptual and practical levels. The analysis yields three fundamental components: bestowal, innate nobility, and reciprocal relation that together constitute the conceptual architecture of generosity. These components align with the three pillars of the EFQM Excellence Model: enablers, processes, and Results. 
In this research, the EFQM model serves as an analytical framework for redefining the Qur’anic structure of dignity, mapping its trajectory from internal values to ethical actions and observable outcomes. The findings indicate that integrating structural semantics with the causal logic of the EFQM model provides a viable basis for rearticulating and operationalizing Qur’anic moral concepts through measurable indicators and behavioral evidence. This framework offers potential applications in fields such as cultural policy‑making, education, and Islamic management by supporting the design of ethics‑oriented and assessment‑driven systems.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌rsquo
anic dignity, structural semantics, EFQM, bestowal, innate nobility, reciprocity, measurability
1.  آذربایجانی، مسعود، «سنجش مفاهیم اخلاقى»، اخلاق وحیانی، سال اول، شمارۀ 2، 1391ش.
2.  ایزدی، مجتبی، طراحی مدل مدیریت عملکرد صدا وسیما (رسالۀ دکتری)، دانشگاه دفاع ملی، 1395ش.
3.  ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمۀ احمد آرام، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1361ش.
4.  ایزوتسو، توشیهیکو، مفاهیم اخلاقی _ ادبی در قرآن مجید، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، فرزان، تهران، 1378ش.
5.  بدار، لوک و همکاران، روان‌شناسی اجتماعی، ترجمۀ یوسف کریمی، انتشارات سمت، تهران، 1395ش.
6.  بیضاوی، ناصرالدین عبدالله، انوار التنزیل و اسرار‌التأویل، دار احیاء التراث‌ العربی، بیروت، 1418ق.
7.  پاکتچی، احمد، «آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر»، آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر، مطالعات فرهنگ _ ارتباطات (نامۀ پژوهش فرهنگی سابق)، شمارۀ13، پاییز1387ش، ص89 -120.         
8.  پالمر، فرانک، نگاهی تازه به معناشناسی، ترجمۀ کورش صفوی، کتاب ماد، تهران، 1374ش.
9.  جوادی آملی، عبدالله، کرامت در قرآن، نشر رجا، تهران، 1372ش.
10.           حوى، سعید، الاساس فى التفسیر، دار السلام، قاهره، 1424ق.
11.           خان‌بیگی، احمد و همکاران، «بررسی جایگاه و منزلت انسان از منظر قرآن کریم»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شمارۀ 95، تابستان 1402ش، ص77 - 94.
12.           خدایاری‌فرد، محمد و همکاران، مبانی نظری و روش‌شناسی مقیـاس‌هـای دین‌داری، تهران، 1391ش.
13.           خوانین‌زاده، محمدعلی، «معناشناسی تاریخی واژۀ «ربّ»»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، دورۀ چهارم، شمارۀ 2، پیاپی 8، پاییز و زمستان 1394ش، ص 77 - 120.
14.           روبینز، آر، اچ، تاریخ مختصر زبان‌شناسی، ترجمۀ علی‌محمد حق‌شناس، نشر مرکز، تهران، 1370ش.
15.           رهنما، هادی، «از کرامت جاهلی تا کرامت قرآنی؛ نشانه‌شناسی فرایندهای گفتمانی کرامت در قرآن با تکیه بر الگوی تنشی»، دو فصلنامۀ علمی _ پژوهشی پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، شمارۀ 2، بهار و تابستان 1392ش، ص 25-42.
16.           سالارنسب، عبدالمهدی و همکاران، «کرامت انسانی در اسناد حقوقی اسلام»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، شمارۀ 70، بهار 1404ش، ص 533 -555.
17.           سبحانی تبریزی، جعفر، حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، دفتر خدمات حقوقی بین‌الملل جمهوری اسلامی ایران، تهران، 1370ش.
18.           سرمد، زهره، عباس بازرگان و الهه حجازی، روش‌های تحقیق در علوم رفتاری، نشر آگاه، تهران، 1381ش.
19.           سعادتی، رسول، «حقوق بشر و کرامت انسانی با تأکید بر نسل چهارم حقوق بشر»، مطالعات حقوق، دورۀ جدید، شمارۀ 43، پاییز 1403ش، ص 87 - 100.
20.           سوسور، فردینان‌دو، دورۀ زبان‌شناسی عمومی، ترجمۀ کورش صفوی، هرمس، تهران، 1378ش.
21.           طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیه، قم‏، 1417ق.
22.           عندلیبی، عادل، مقایسۀ الگوهای رابطۀ انسان و خدا در محدودۀ جاهلیت و ظهور اسلام (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه امام صادق؟ع؟، تهران، 1383ش.
23.           فرامرزقراملکی، احد، روش‌شناسی مطالعات دینی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، 1385ش.
24.           فلسفی، علی و همکاران، «ارائۀ الگوی کرامت انسانی کارکنان در اسلام»، مدیریت اسلامی، شمارۀ ۴، زمستان ۱۳۹۵ش.
25.           فروتنی، زهرا و همکاران، «تحلیل رابطۀ کرامت انسانی با فرهنگ سازمانی»، اسلام و مدیریت، سال ششم، شمارۀ ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش، ص 31-52.
26.           قاسم‌احمد، مریم، تحلیل مفهومی کرامت در قرآن و روایات در پرتو دانش معناشناسی و ملاک‌های سنجش آن در رفتار ارتباطی (رسالۀ دکتری)، استاد راهنما: احد فرامرزقراملکی و عبدالهادی فقهی‌زاده، دانشگاه تهران، تهران، 1396ش.
27.           قاسم‌احمد، مریم و همکاران، «مؤلفه‌های معنایی مادۀ «کرم» در قرآن بر اساس معناشناسی ساختاری و رویکردهای تحلیلی _ منطقی» (مقالۀ علمی وزارت علوم)، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال پنجاهم، شمارۀ 1، بهار و تابستان 1396ش، ص 77-99.
28.           قطب، سید، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، 1412ق.
29.           مطیع، مهدی و همکاران، «درآمدی بر استفاده از روش‌های معناشناسی در مطالعات قرآنی»، پژوهش‌ دینی، شمارۀ 18، بهار و تابستان 1388ش، ص 105 - 132.
30.           مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403ق.   
31.           مصباح یزدی، محمدتقی، نظریۀ حقوقی اسلام، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی؟ق؟، قم، 1380ش.
32.           هاشمیان، سید محمدحسین، «طراحی الگوی ارزیابی اخلاق در سازمان‌های رسانه‌ای»، دوفصلنامۀ علمی دین و ارتباطات، سال بیست و نهم، شمارۀ اول، پیاپی 61، بهار و تابستان 1401ش، ص 287_318.
33.           یدالله‌پور، بهروز، کرامت انسان در قرآن؛ ماهیت، مبانی، موانع (رسالۀ دکتری)، دانشگاه قم، 1388ش.