مشکوة

مشکوة

استخفاف به‌مثابه سازوکار قدرت: تحلیل قرآنی سلطۀ فرعون در پرتو نگرش رادیکال به قدرت

نوع مقاله : علمی _ پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).
2 استادیار بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
چکیده
در گذار معرفت‌شناختی از نظریه‌های کلاسیک قدرت به رویکردهای انتقادی، کانون تحلیل از تمرکز بر «اِعمال زور فیزیکی» و رفتارهای مشاهده‌پذیر، به سمت سازوکارهای پنهانِ «مدیریت اذهان و ترجیحات» تغییر یافته است. در این راستا، قرآن کریم در تبیین الگوی حکمرانی فرعونی، با کاربست مفهوم کلیدی «استخفاف» از سازوکاری شناختی پرده برمی‌دارد که شباهت ماهوی دقیقی با «بُعد سوم قدرت» یا «نگرش رادیکالِ» استیون لوکس دارد. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی ماهیت «استخفاف» به مثابۀ یک فنّاوری نرم قدرت و تبیین چگونگی تبدیل آن به ابزاری استراتژیک برای درونی‌سازی سلطه و تولید اطاعتِ داوطلبانه در پرتو نظریه‌های مدرن جامعه‌شناسی سیاسی است. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و رویکرد میان‌رشته‌ای (تفسیر قرآن و علوم سیاسی) سامان یافته است. داده‌ها با روش کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای کیفیِ تفاسیر معتبر و متون نظریۀ قدرت (به‌ویژه آثار لوکس، فوکو و گرامشی) گردآوری و با تکنیک تطبیق و بازسازی مفهومی تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «استخفاف» فراتر از یک تحقیر زبانی، راهبردی نظام‌مند برای «تهی‌سازی» سوژه از ثقل عقلانی و اخلاقی است. فرعون با مدیریت ادراک و دست‌کاریِ پنهان ترجیحات، فرایند «خودشیء‌انگاری» را در ناخودآگاه جامعه نهادینه کرد. در این فرایند، استخفاف با هدف‌گیریِ «عزت‌نفس و کرامت انسانی» و جایگزینی آن با «شرم بنیادین»، فرد را به این باور می‌رساند که ذاتاً فاقد صلاحیت برای آزادی است. این مکانیسم با انطباق بر نظریۀ قدرت رادیکال اثبات می‌کند که سلطۀ پایدار نه از طریق سرکوب پلیسی، بلکه با مهندسی رضایت و تبدیل شهروندان به ابزارهای بی‌اراده (خود_نا_انسان‌انگاری) محقق می‌شود. در نهایت، استخفاف به مثابۀ فنّاوری تولید «بردگیِ درونی‌شده»، وضعیتی را پدید می‌آورد که سوژه، فرودستی را به‌عنوان سرنوشت محتوم می‌پذیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Underrate as a Mechanism of Power: Qur’anic Analysis of Pharaoh’s Domination through the Radical Perspective on Power

نویسندگان English

Fahimeh Sajedi‑Mehr 1
Mohammad Taghi Karimi 2
1 PhD in Qur’anic and Tradition Studies, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Islamic Research Foundation of Astan Quds Razavi
چکیده English

The epistemic transition from classical theories of power to critical approaches has shifted the analytical focus from observable physical coercion to hidden mechanisms of managing perceptions and preferences. In this context, the Qur’an’s portrayal of Pharaonic governance employs the key concept of underrate  to unveil a cognitive mechanism that closely parallels Steven Lukes’ third dimension of power, or the radical view of power.
The present study aims to examine the nature of underrate  as soft‑power technology and to elucidate how it becomes a strategic instrument for internalizing domination and generating voluntary obedience, drawing on modern theories in political sociology. Conducted through a descriptive–analytical method and an interdisciplinary approach (Qur’anic exegesis and political science), the research utilizes library data and qualitative content analysis of authoritative Qur’anic commentaries and major theoretical works on power, especially those of Lukes, Foucault, and Gramsci. The findings indicate that underrate, beyond functioning as mere verbal humiliation, represents a systematic strategy for emptying the subject of rational and moral weight. Through managing public perception and subtly manipulating preferences, Pharaoh normalized self‑objectification process within the collective unconscious. Targeting individuals’ self‑worth and human dignity and replacing them with a form of foundational shame, underrate leads individuals to believe that they are inherently unqualified for freedom.  Aligned with the radical theory of power, this mechanism demonstrates that durable domination is not achieved through overt coercion but through the engineering of consent and the transformation of citizens into passive instruments what can be described as self‑dehumanization. Ultimately, underrate, as a technology for producing internalized servitude, creates a condition in which the subject accepts subordination as an inevitable destiny.

کلیدواژه‌ها English

underrate
radical power, foundational shame, internalized domination
1.  ثقفى تهرانى، محمد، روان جاوید در تفسیر قرآن مجید، برهان‏، تهران، چاپ دوم، 1398ق.
2.  حقى بروسوى، اسماعیل بن مصطفى‏، تفسیر روح البیان‏، دار الفکر، بیروت، بی‌تا.
3.  خطیب شربینى، محمد بن احمد، تفسیر الخطیب الشربینى المسمّى السراج المنیر، تحقیق ابراهیم ‏شمس‏الدین، دار الکتب العلمیه و منشورات محمد علی بیضون‏، بیروت، 1425ق.
4.  خطیب، عبدالکریم‏، التفسیر القرآنى للقرآن‏، دار الفکر العربی، بیروت، 1424ق.
5.  دال، رابرت، درب‍ارۀ‌ دم‍وک‍راس‍ی‌، ترجمۀ ح‍س‍ن‌ ف‍ش‍ارک‍ی‌، پردیس دانش، تهران، 1387ش.
6.  زمخشرى، محمود بن عمر، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل،‏ تصحیح مصطفى‏حسین احمد، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ سوم، 1407ق.
7.  سعدى، عبدالرحمن‏،‏ تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنّان‏، مکتبة النهضة العربیه، بیروت، چاپ دوم، 1408ق.
8.  سلطان على‏شاه، سلطان محمد بن حیدر، بیان السعادة فی مقامات العبادة، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، بیروت، 1408ق.
9.   شیبانى، محمد بن حسن، ‏نهج البیان عن کشف معانى القرآن‏، تحقیق حسین‏ درگاهى، نشر الهادى، قم، 1413ق.
10.            صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنّة‏، فرهنگ اسلامى‏، قم، چاپ دوم، 1365ش.
11.            عالم،‌ عبدالرحمن، بنیادهای علم سیاست،‌ نشر نی، تهران، چاپ 21، 1391ش.
12.            عسکری، ابو هلال حسن بن عبد الله، معجم الفروق اللغویة، تحقیق شیخ بیت‌الله بیات و مؤسسة النشر الإسلامی، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیه، قم، 1412ق.
13.            فضل الله، محمد حسین، من وحى القرآن، دار الملاک، بیروت، 1419ق.
14.            قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن‏،‏ ناصر خسرو، تهران، 1364ش.
15.            قطب، سید، فى ظلال القرآن‏، دار الشروق، بیروت، چاپ 35، 1425ق.
16.            گرامشی، آنتونیو، دفاتر زندان: مطالعاتی دربارۀ فلسفه و سیاست، ترجمۀ حسین کچویان، انتشارات آگاه، تهران، 1376ش.
17.            لوکس، استیون، قدرت: نگرشی رادیکال، ترجمۀ عماد افروغ، نشر نی، تهران، 1390ش.
18.            ماتریدى، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنّة (تفسیر الماتریدى)، تحقیق مجدى باسلوم، دار الکتب العلمیه و منشورات محمد علی بیضون‏، بیروت، 1426ق.
19.            مدرّسى، محمدتقى‏، من هدى القرآن‏، دار محبّی الحسین‏‏؟ع؟، تهران، 1419ق.
20.            مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، قم، 1393ق.
21.            میبدى، احمد بن محمد، کشف الأسرار و عدّة الأبرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى)، به اهتمام على اصغر حکمت، امیرکبیر، تهران، 1371ش.
22.             مجمع البحوث الاسلامیه، قسم القرآن، المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته، با اشراف محمد واعظ‌زادۀ خراسانی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، 1429ق/1387ش.
23.            های، کالین، درآمدی انتقادی بر تحلیل سیاسی، ترجمۀ احمد گل‌محمدی، نشر نی، تهران، 1385ش.